Nghe tới hai chữ công án, nhiều người tưởng đó là câu đố của các thiền sư, kiểu như tiếng vỗ của một bàn tay, hay con chó có Phật tánh không. Tưởng rằng phải là người tu lâu, ở trong chùa, mới được giao công án. Thật ra không phải vậy. Công án không ở đâu xa. Nó ở ngay trong đời sống hằng ngày của bạn.
Thầy Tăng Hội dạy rằng: biết sống đời sống hằng ngày có chánh niệm thì khi ta tiếp xúc với một cái gì, cái đó trở thành một công án. Nghĩa là bất cứ thứ gì bạn gặp, nếu bạn giữ nó trong tâm, nhìn sâu vào nó, thì nó đều có thể mở ra cho bạn một sự thấy biết mới. Một âm thanh, một câu hỏi, một nỗi buồn, một việc làm hoài không xong, tất cả đều có thể là công án.
Thầy kể một ví dụ. Có người nghe tiếng hét của một con lợn bị chọc tiết trong đêm khuya. Tiếng ấy ám ảnh người đó, không quên được. Đi, đứng, nằm, ngồi, người đó giữ lấy âm thanh ấy, nhìn sâu vào nó. Tiếng hét ấy trở thành công án của người đó. Không phải vì tiếng hét có gì đặc biệt, mà vì người đó đã đem hết tâm ý đặt vào nó.
Thầy còn nhắc tới ông Newton. Khi ông nghiên cứu về trọng tâm, tâm ông hoàn toàn chú tâm vào đối tượng đó. Đi, đứng, nằm, ngồi, ăn uống, ông đều để hết tâm ý vào chủ đề ấy. Tuy không ở trong thiền viện, tuy không có thầy có bạn, nhưng ông đã sống với một câu hỏi duy nhất. Rồi một hôm ngồi dưới gốc cây táo, bị trái táo rơi trên đầu, ông tìm ra được thuyết trọng tâm. Người tu đạo cũng vậy: phải có định. Đi, đứng, nằm, ngồi, ăn uống, trong những lúc ấy, ta phải chú tâm vào một đối tượng. Có như vậy sức định mới đủ mạnh để chọc thủng được cái vô minh, và thấy được chân lý.
Tập Thiền Đốn Ngộ của Hòa thượng Thích Thanh Từ cũng đi theo con đường ấy. Sách góp lại các tác phẩm của các thiền sư trong hệ thống Thiền tông do Tổ Bồ-đề-đạt-ma truyền xuống, chỉ cách vào cửa đốn ngộ: không đi vòng vo qua nhiều thứ lớp, mà nhìn thẳng vào tâm mình. Đốn ngộ không phải là phép lạ. Nó là kết quả của một tâm đã chú tâm đủ lâu, đủ sâu, vào một điều duy nhất, tới lúc điều ấy vỡ ra.
Vậy công án của người đi làm, người nội trợ, người cha người mẹ là gì? Có thể là một câu hỏi bạn mang theo nhiều năm: tại sao mình cứ khổ vì cùng một chuyện? Có thể là một âm thanh: tiếng con khóc giữa đêm làm bạn thức giấc, và bạn tự hỏi mình đang sống vì điều gì. Có thể là một việc rất thường: rửa một cái bát cho sạch, và tự hỏi cái gì trong lòng mình còn chưa sạch.
Cách thực tập rất giản dị. Chọn một điều, chỉ một điều thôi. Đem nó theo trong ngày. Khi rửa bát, nghĩ về nó. Khi đi bộ, nghĩ về nó. Khi chờ đèn đỏ, nghĩ về nó. Không phải nghĩ bằng cách phân tích, lý luận, mà là giữ nó trong tâm như giữ một hòn than ấm trong tay. Đừng cố giải. Đừng hỏi người khác giải giùm. Cứ giữ lấy nó, sống với nó.
Sẽ có lúc bạn thấy bực bội, vì câu hỏi không có lời đáp. Cái bực bội ấy cũng là một phần của công án. Người xưa gọi đó là niềm nghi lớn. Nghi mà không bỏ, giữ mà không nản, thì một ngày kia, đang làm một việc rất thường, như gọt một quả cam hay nghe một tiếng chuông, câu trả lời tự hiện ra. Không phải ai cho bạn. Chính bạn thấy ra.
Đừng đợi tới lúc rảnh mới có công án. Công án đang ở ngay đây, trong chuyện làm bạn trăn trở nhất lúc này. Bạn chỉ cần chọn lấy nó, và đem theo. Đi, đứng, nằm, ngồi, ăn uống, đều giữ lấy nó. Một ngày kia, nó sẽ mở ra. Không mở bằng lời, mà mở bằng sự thấy. Và khi ấy bạn sẽ hiểu vì sao các thiền sư nói: đạo không ở đâu xa, đạo ở ngay trong việc hằng ngày.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư