Người mới ngồi thiền hay gặp một cảnh rất quen. Ngồi xếp bằng, bắt chéo chân như người ta chỉ, chưa được năm phút, chân đã tê như có kiến bò. Ngồi thêm một chút, lưng mỏi, cổ mỏi, vai mỏi. Ngồi thêm nữa, chân tê tới mức không còn cảm giác. Đứng dậy thì loạng choạng. Ngồi xuống thì sợ. Rồi kết luận: chắc mình không hợp thiền. Thiền chắc chỉ dành cho người dẻo dai, người trẻ, người khỏe. Khoan đã. Cái đau đó không phải là thiền. Cái đau đó là do mình ép thân mình vào một tư thế nó chưa quen. Và thiền, từ xưa tới nay, chưa bao giờ bắt mình phải chịu đau như vậy.
Trong sách cổ có một câu rất thẳng: tọa thiền không cần phải ngồi kiết già. Cứ ngồi như thường. Kiết già là tư thế xếp hai chân bắt chéo lên nhau, kiểu ngồi của các thiền sư trong tranh. Nhìn thì đẹp, nhưng không phải ai cũng ngồi được. Người lớn tuổi, người khớp gối yếu, người ít vận động, ngồi kiết già năm phút là tê chân, mười phút là đau. Ép mình ngồi như vậy, tâm không yên được, mà chỉ lo chống chọi với cái đau. Tâm lo chống đau, thì còn đâu mà thiền.
Trong một cuốn sách khác về thiền định, tác giả cũng dặn rõ: nếu cảm thấy bất ổn trong tư thế ngồi truyền thống, bạn có thể ngồi thẳng lưng trên ghế. Ngồi trên ghế, hai chân chạm đất, lưng thẳng, hai tay đặt trên đùi. Vậy là đủ. Không cần thảm, không cần bồ đoàn, không cần bắt chéo chân. Cái quan trọng không phải là chân xếp kiểu gì. Cái quan trọng là lưng thẳng và tâm yên. Lưng thẳng để hơi thở đi được sâu. Tâm yên để mình ngồi được lâu. Hai điều đó, ngồi ghế làm được y như ngồi kiết già.
Vậy thì, người mới tập, nên ngồi thế nào? Trước hết, chọn chỗ ngồi cho thoải mái. Ngồi ghế là dễ nhất. Ghế có lưng tựa thì tốt, nhưng đừng dựa hẳn vào, chỉ chạm nhẹ. Hai bàn chân đặt phẳng trên sàn, đầu gối vuông góc. Lưng thẳng, nhưng không gồng. Vai thả lỏng. Cằm hơi cúi xuống một chút. Hai tay đặt lên đùi, lòng bàn tay úp xuống hoặc ngửa lên, sao cũng được. Ngồi như vậy, thở thử vài hơi. Thấy thoải mái là được. Không thoải mái thì đổi. Kê thêm cái gối sau lưng cũng được. Đổi ghế thấp hơn cũng được. Không có luật nào bắt mình phải ngồi đúng một kiểu.
Nếu thích ngồi dưới sàn, thì ngồi xếp bằng bình thường, không cần bắt chéo. Kê một cái gối cao dưới mông, để đầu gối thấp hơn hông, lưng sẽ thẳng tự nhiên mà không mỏi. Chân tê thì duỗi ra, xoa bóp một chút, rồi xếp lại. Không ai phạt mình vì duỗi chân giữa giờ thiền. Thiền không phải là cuộc thi chịu đau. Thiền là tập cho tâm yên. Thân đau thì tâm không yên được. Cho nên chăm sóc thân, cũng là một phần của thiền.
Có một điều cần nói rõ: đau nhẹ thì mình có thể quan sát nó. Ngồi một lúc, chân hơi tê, lưng hơi mỏi, mình biết nó đang tê, đang mỏi, rồi thở vào thở ra, cái tê nó sẽ qua. Đó là thực tập. Nhưng đau dữ dội, đau tới mức không chịu nổi, thì phải dừng. Đứng dậy, đi lại, vươn vai, rồi ngồi lại sau. Đừng cố chịu để chứng tỏ mình kiên trì. Kiên trì trong thiền không phải là chịu đau giỏi. Kiên trì là ngày nào cũng ngồi, dù chỉ năm phút, dù ngồi trên ghế. Người ngồi ghế đều đặn ba mươi ngày, tiến xa hơn người ngồi kiết già được ba ngày rồi bỏ vì đau.
Nhiều người bỏ thiền không phải vì thiền khó. Mà vì ngay buổi đầu, người ta đã bắt thân mình chịu một tư thế quá sức. Giống như người mới tập chạy, ngày đầu đã chạy mười cây số, rồi đau chân, rồi bỏ chạy luôn. Chạy bộ thì phải bắt đầu từ một cây số. Ngồi thiền cũng vậy. Bắt đầu từ tư thế dễ nhất. Ngồi ghế năm phút. Quen rồi, tăng lên mười phút. Quen nữa, thử xếp bằng. Không xếp được cũng không sao. Ngồi ghế cả đời cũng không ai chê. Các thiền sư ngồi kiết già được, vì họ ngồi từ nhỏ, thân họ quen rồi. Mình ngồi từ lớn, thân chưa quen, thì ngồi ghế là khôn ngoan, không phải là kém.
Tối nay, mình thử ngồi lại. Lấy một cái ghế, ngồi thẳng lưng, hai chân chạm đất, thở năm hơi thật chậm. Chân không tê. Lưng không mỏi. Tâm yên. Đó mới là thiền. Thiền không nằm ở tư thế xếp chân. Thiền nằm ở chỗ tâm mình có yên không. Cái ghế không làm mất thiền. Cái ép mình mới làm mất thiền. Ngồi sao cho thân thoải mái, tâm mới có chỗ mà yên.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư