Chiều hôm đó, cả nhà quây quần bên linh cữu của bà ngoại. Tiếng khóc nức nở. Tiếng mõ đều đều. Mùi nhang nghi ngút. Đứa cháu nhỏ nhất mới lên bảy, nó không hiểu vì sao mọi người khóc, nó chỉ biết bà ngoại nằm đó, mắt nhắm, không còn kể chuyện cho nó nghe nữa. Nó níu tay mẹ, hỏi nhỏ: bà đi đâu vậy mẹ? Người mẹ không trả lời được, chỉ ôm con vào lòng. Trong khoảnh khắc đó, cả nhà ai cũng thấy một điều: đời người mong manh hơn mình tưởng. Người hôm qua còn ngồi đó gọt trái cây, hôm nay đã thành một nén nhang.
Đám tang là nơi người ta học về vô thường nhanh nhất. Không cần đọc kinh, không cần nghe giảng. Chỉ cần đứng trước một người thân đã ra đi, mọi lý thuyết đều trở nên thừa. Người ta chợt nhớ ra bao nhiêu chuyện chưa kịp nói. Một lời xin lỗi chưa kịp nói. Một cái ôm chưa kịp trao. Một bữa cơm hứa về ăn mà cứ lần lữa mãi. Tiếc nuối cứ thế mà dâng lên. Nhưng thiền nhắc mình một điều: tiếc nuối cũng là một phần của thương. Thương thì tiếc. Tiếc thì đau. Đau thì khóc. Cứ để nó diễn ra tự nhiên, đừng gồng mình lên mà chịu đựng, cũng đừng chìm trong đó mà quên mất những người còn sống đang cần mình.
Thiền sư Vạn Hạnh thời Lý có để lại một bài kệ mà người Việt nào cũng nên thuộc: Thân như điện ảnh hữu hoàn vô. Vạn mộc xuân vinh thu hựu khô. Nhậm vận thịnh suy vô bố úy. Thịnh suy như lộ thảo đầu phô. Dịch ra lời thường, bài kệ nói: thân này như bóng chớp, có đó rồi mất đó. Cây cối mùa xuân tươi tốt, mùa thu lại khô héo. Cứ để mặc cho thịnh suy đến đi, đừng sợ hãi. Thịnh hay suy cũng như giọt sương trên đầu ngọn cỏ. Bài kệ ngắn vậy thôi, mà là cả một cách nhìn về sống chết. Chết không phải là hết. Chết là một phần của lẽ đổi thay mà ai cũng phải đi qua.
Trong đám tang, thiền thực tập ra sao? Đơn giản lắm. Khi thắp một nén nhang, hãy thắp bằng cả hai tay và thở một hơi thật chậm. Đừng thắp nhang mà đầu nghĩ chuyện khác. Khi lạy người đã khuất, hãy lạy thật chậm, và nhớ lại một điều tốt đẹp về người đó. Có thể là một món ăn người đó nấu. Có thể là một câu nói người đó hay nói. Nhớ như vậy, cái lạy của mình mới có hồn. Khi nghe tiếng khóc xung quanh, đừng vội bịt tai hay chạy trốn. Hãy ngồi yên, thở đều, và để cho nỗi buồn đi qua mình như một cơn gió. Gió thổi qua, cây vẫn đứng đó.
Có một điều nhiều người lầm tưởng: tiễn người đi bằng tâm yên nghĩa là không được khóc. Không phải. Khóc là tự nhiên. Người thân mất mà không khóc mới là lạ. Tâm yên không có nghĩa là mặt lạnh như đá. Tâm yên có nghĩa là khóc mà biết mình đang khóc, buồn mà biết mình đang buồn, không để nỗi buồn biến thành oán trách hay tuyệt vọng. Khóc xong, lau nước mắt, rồi quay lại lo cho người còn sống: một bữa cơm, một chỗ ngủ, một lời an ủi. Đó mới là tiễn biệt trọn vẹn.
Người Việt mình có câu: sống sao cho phải đạo làm người, chết sao cho phải đạo làm ma. Nhưng ít ai nói tới chuyện: tiễn sao cho phải đạo làm người ở lại. Tiễn bằng tâm yên là món quà cuối cùng mình tặng cho người đã khuất. Người đi rồi, họ không còn nghe được lời khen chê nữa. Nhưng người ở lại thì còn. Một đám tang tổ chức trong yên lặng, trật tự, đầy tình thương, sẽ để lại trong lòng người ở lại một sự an ủi lâu dài. Ngược lại, một đám tang đầy cãi vã, tranh giành, ồn ào, sẽ để lại một vết thương kéo dài nhiều năm sau.
Sau đám tang, nỗi buồn không biến mất ngay. Có những buổi chiều, mình đi qua căn phòng trống của người đã mất, lòng lại thắt lại. Có những bữa cơm, mình quen tay gắp thêm một miếng cho người không còn ngồi đó nữa. Những lúc như vậy, hãy thở một hơi và tự nhủ: người đã đi, nhưng những gì người để lại vẫn còn. Còn trong món ăn người dạy mình nấu. Còn trong câu nói người hay dặn. Còn trong cách mình thương con cháu mình bây giờ. Người mất đi, nhưng tình thương thì không mất. Nó chỉ đổi hình dạng mà thôi.
Cuối cùng, xin gửi lại bài kệ của thiền sư Vạn Hạnh, như một lời tiễn biệt cho mọi người đã ra đi: thân như bóng chớp, có rồi mất. Cây xuân tươi, thu lại khô. Thịnh suy như sương trên cỏ, đến rồi đi. Hiểu được như vậy, mình không còn sợ cái chết của chính mình nữa. Và khi không còn sợ, mình mới sống trọn vẹn từng ngày còn lại. Sống trọn vẹn, thương trọn vẹn, rồi đến lúc phải đi, mình cũng đi một cách nhẹ nhàng. Như một giọt sương tan trong nắng sớm, không ồn ào, không níu kéo.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư