Sáng nay, anh thử làm một việc nhỏ: để điện thoại ở nhà, đi bộ ra chợ. Chưa đi được trăm mét, tay anh đã tự động thọc vào túi quần tìm điện thoại. Không có. Anh thấy bứt rứt như thiếu một thứ gì đó. Ra tới chợ, tiếng rao, tiếng xe, tiếng người mặc cả ồn ào dội vào tai. Anh chợt nhận ra: đã lâu lắm rồi mình không thật sự nghe chợ. Mình chỉ đi qua chợ, mắt nhìn vào màn hình, tai đeo tai nghe, mũi ngửi mùi khói xe mà không biết. Sáu giác quan của mình vẫn làm việc, nhưng mình không có mặt ở đó. Thân đi chợ, mà tâm thì ở chỗ khác.
Trong sách Quán Tâm Pháp của Bồ Đề Đạt Ma có một câu rất hay: sáu Ba-la-mật nghĩa là tịnh sáu căn. Vì sáu căn thanh tịnh chẳng nhiễm sáu trần, tức là qua được sông phiền não đến bến Bồ Đề. Dịch ra lời thường, sáu căn là mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý. Sáu trần là những thứ chúng tiếp xúc: hình sắc, âm thanh, mùi vị, cảm giác, ý nghĩ. Câu này nói: khi mắt thấy mà không dính, tai nghe mà không đuổi theo, mũi ngửi mà không thèm thuồng, lưỡi nếm mà không tham, thân chạm mà không mê, ý nghĩ mà không chấp, thì phiền não không có chỗ bám. Người đó tự nhiên qua được sông khổ, tới được bờ yên.
Nghe qua tưởng như phải tu lâu lắm mới làm được. Thật ra, bắt đầu rất đơn giản: bắt đầu từ một căn, một lúc. Ví dụ như lúc ăn cơm. Nhiều người ăn mà không biết mình đang ăn. Vừa ăn vừa xem điện thoại, vừa ăn vừa nghĩ chuyện công việc. Cơm ngon hay dở cũng không biết. Thiền dạy: ăn thì chỉ ăn. Nhìn miếng cơm, ngửi mùi cơm, nhai chậm, biết vị ngọt của cơm. Chỉ một bữa ăn như vậy thôi, lưỡi mình đã thanh tịnh được một lúc. Một lúc đó tuy ngắn, nhưng nó cho mình nếm được mùi vị của sự có mặt. Có mặt thật sự, cơm cũng ngon hơn.
Tai cũng vậy. Mỗi ngày, tai mình nghe hàng trăm thứ tiếng: tiếng xe, tiếng chuông điện thoại, tiếng người nói, tiếng nhạc. Nghe nhiều mà không nghe gì cho trọn. Thiền dạy một bài tập nhỏ: mỗi ngày, nghe trọn một âm thanh. Có thể là tiếng chim buổi sáng. Có thể là tiếng mưa rơi. Có thể là một câu nói của người thân. Nghe từ đầu tới cuối, không chen ngang, không phán xét, không vội trả lời. Nghe như vậy, mình sẽ phát hiện ra nhiều điều: tiếng chim có lúc cao lúc thấp, giọng vợ mình khi kể chuyện có chỗ mệt mỏi mà trước giờ mình không để ý. Tai thanh tịnh không phải là bịt tai lại. Mà là nghe cho trọn, nghe cho sâu.
Mắt là căn khó giữ nhất trong thời nay. Màn hình ở khắp nơi: điện thoại, máy tính, tivi, bảng quảng cáo. Mắt mình nhìn nhiều quá, mà thấy ít quá. Lướt một buổi tối, xem hàng trăm hình ảnh, mà sáng ra không nhớ nổi mình đã xem gì. Thiền dạy: mỗi ngày, nhìn kỹ một thứ. Có thể là một chiếc lá. Có thể là khuôn mặt con mình. Có thể là bàn tay của mẹ. Nhìn chậm, nhìn kỹ, thấy từng nếp nhăn, từng đường gân. Nhìn như vậy, mắt mình mới thật sự thấy. Và khi mắt đã thấy thật, lòng mình cũng thương thật hơn. Thương không phải từ lời nói, mà từ cái nhìn có mặt.
Thân và ý cũng cần được chăm sóc như vậy. Thân thì hay bị mình bỏ quên: ngồi lâu không đứng dậy, mệt mà vẫn gồng, đau mà vẫn chịu. Thiền dạy: mỗi giờ, đứng dậy một lần, vươn vai, thở một hơi, hỏi thân mình đang cần gì. Có khi thân chỉ cần một ly nước. Có khi chỉ cần đi bộ năm phút. Ý thì hay chạy lung tung: đang làm việc này lại nghĩ việc khác, đang nghe người ta nói lại nghĩ câu trả lời. Thiền dạy: khi ý chạy, ghi nhận một tiếng: đang nghĩ. Rồi trở về với việc trước mặt. Không cần mắng ý. Ý như con khỉ, càng mắng càng nhảy. Chỉ cần biết nó đang nhảy, nó sẽ từ từ ngồi yên.
Sáu căn thanh tịnh không phải là chuyện của người tu trong chùa. Nó là chuyện của người đi chợ, người ăn cơm, người nghe vợ kể chuyện, người nhìn con tập viết. Mỗi lần mình có mặt trọn vẹn với một giác quan, là một lần mình qua được một đoạn sông phiền não. Sông thì còn dài, nhưng bờ bên kia không còn xa như mình tưởng. Vì bờ đó không ở đâu khác, nó ở ngay trong bữa cơm mình ăn chậm, trong câu chuyện mình nghe trọn, trong chiếc lá mình nhìn kỹ.
Ngày mai, xin thử một việc nhỏ thôi. Chọn một bữa ăn trong ngày, đặt điện thoại sang một bên, ăn chậm, nếm kỹ. Chỉ một bữa thôi. Ăn xong, tự hỏi lòng mình: bữa cơm này có khác gì mọi bữa không? Nếu thấy khác, đó là vì lưỡi mình đã thanh tịnh được một lúc. Và một lúc đó, nhân lên mỗi ngày, sẽ thành một đời sống khác: đời sống của người có mặt. Mắt thấy rõ, tai nghe rõ, mũi ngửi rõ, lưỡi nếm rõ, thân biết rõ, ý lặng rõ. Sáu căn như vậy, phiền não còn bám vào đâu được nữa.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư