Buổi sáng, anh ngồi xuống chiếu, xếp chân lại, nhắm mắt. Chưa đầy một phút, chân bắt đầu tê. Đầu thì chạy đủ thứ: hôm nay họp mấy giờ, tiền điện tháng này bao nhiêu, con đã làm bài chưa. Anh mở mắt, thở dài. Thiền khó quá. Mình không hợp.
Nhiều người bắt đầu như vậy. Ngồi xuống rồi thấy tâm mình như con khỉ, nhảy hết cành này sang cành khác. Rồi kết luận: thiền không dành cho mình. Nhưng thiền sư Tăng Hội, vị tổ sư đầu tiên của thiền học Việt Nam từ thế kỷ thứ ba, đã dạy một cách khác hẳn. Ngài không bắt người mới phải ngồi lâu, cũng không bắt phải dẹp hết vọng tưởng ngay. Ngài chỉ dạy thở.
Thầy Tăng Hội để lại hai văn kiện quý. Một là bài tựa kinh An Ban Thủ Ý, cuốn kinh dạy về hơi thở. Hai là bài viết có tên Phương Pháp Đạt Thiền, giảng giải cách thực tập thiền cho người mới bắt đầu. Hai văn kiện này cho thấy từ thế kỷ thứ hai, thứ ba, người Việt mình đã ngồi thiền rồi. Không phải thiền là thứ xa lạ du nhập đâu. Nó đã ở đây từ rất lâu, bằng hơi thở rất gần.
Cách của ngài đơn giản lắm. Ngồi xuống chỗ yên, lưng thẳng, buông vai xuống. Rồi thở vào, chú ý tới hơi thở vào, thầm biết: đây là hơi thở vào. Thở ra, biết: đây là hơi thở ra. Chỉ vậy thôi. Không cần nghĩ gì cao siêu. Hơi thở vào từ đâu mà có, rồi đi đâu, nó sinh rồi nó diệt ra sao, mình cứ từ từ nhận ra. Không vội.
Ngài còn dạy bốn bước nhỏ, đi từng bước một. Đầu tiên là đếm hơi thở. Hít vào thở ra một lần, đếm một. Đếm tới mười rồi đếm lại từ đầu. Tâm chạy đi thì quay về đếm lại, không trách mình. Bước thứ hai là theo dõi hơi thở, không đếm nữa, chỉ đi theo hơi thở vào ra như đi theo một người bạn. Bước thứ ba là dừng lại, tâm lắng xuống, không chạy nữa. Bước cuối là quán, thấy rõ hơi thở và thấy rõ mình.
Người mới hay mắc một lỗi: muốn ngồi thiền cho ra dáng thiền. Phải ngồi kiết già cho đúng, phải ngồi nửa tiếng mới tính, phải hết vọng tưởng mới là thiền. Ngài Tăng Hội không dạy vậy. Ngồi kiết già được thì tốt, không được thì ngồi xếp bằng thường, ngồi ghế cũng được, miễn lưng thẳng. Năm phút ngồi thật còn hơn nửa tiếng ngồi gồng. Ngồi thật nghĩa là biết mình đang ngồi, biết mình đang thở.
Có một buổi sáng nọ, một chị kể với tôi: chị dậy sớm hơn mọi người mười phút, ngồi ở góc bếp, đếm hơi thở. Mười hơi đầu, đầu chị nghĩ tới chợ búa. Chị quay về đếm lại. Mười hơi sau, chị nghĩ tới con. Chị lại quay về. Đến hơi thứ năm của lượt đếm thứ ba, tự nhiên chị thấy nhẹ. Không phải nhẹ vì hết lo, mà nhẹ vì lần đầu tiên trong ngày, chị ở yên với chính mình. Mười phút đó nuôi chị cả ngày.
Thiền theo thầy Tăng Hội là vậy đó. Không phải trốn đời, không phải lên núi. Chỉ là mỗi ngày dành vài phút thở cho ra thở. Hơi thở vào, biết mình đang thở vào. Hơi thở ra, biết mình đang thở ra. Làm được vậy, tâm tự nhiên có chỗ đứng. Rồi từ chỗ đứng đó, mình đi làm, mình ăn cơm, mình nói chuyện với con, mọi việc đều khác đi một chút. Không khác nhiều đâu. Chỉ là mình có mặt hơn.
Nếu hôm nay bạn muốn bắt đầu, đừng mua chiếu mới, đừng tìm nhạc thiền. Chỉ cần tối nay, trước khi ngủ, ngồi thẳng lưng năm phút. Hít vào, biết mình đang hít vào. Thở ra, biết mình đang thở ra. Đếm tới mười rồi đếm lại. Tâm chạy thì dắt nó về, nhẹ nhàng như dắt một đứa trẻ. Ngày mai lại ngồi năm phút nữa. Một tháng sau, bạn sẽ hiểu vì sao một vị thiền sư cách đây hơn một ngàn bảy trăm năm chỉ dạy có bấy nhiêu mà đủ.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư