Có một buổi chiều, chị Lan ngồi xuống định thiền mười phút. Chị nhắm mắt lại. Được đúng ba hơi thở, đầu chị bắt đầu chạy. Chị nhớ ra cái áo chưa giặt. Chị nhớ ra ngày mai phải họp phụ huynh. Chị nhớ ra câu nói của đồng nghiệp sáng nay, nghe sao mà khó chịu. Chị mở mắt ra, thở dài. Ngồi thiền mà đầu óc như cái chợ, thế này thì thiền làm sao được. Chị tự trách mình: sao tâm mình loạn quá, người ta ngồi thiền được, còn mình thì không.
Nhiều người ngồi thiền đều gặp đúng cảnh này. Ngồi xuống, vọng tưởng kéo tới như sóng. Ý nghĩ này chưa đi, ý nghĩ khác đã tới. Mình càng muốn tâm yên, tâm càng ồn. Mình càng cố đè suy nghĩ xuống, suy nghĩ càng bật lên mạnh hơn. Rồi mình kết luận: mình không hợp với thiền. Nhưng kết luận đó sai. Vọng tưởng kéo tới không phải là dấu hiệu mình tu dở. Nó là chuyện bình thường của bất cứ ai mới ngồi xuống và chịu nhìn vào tâm mình.
Thiền sư Thích Thanh Từ có dạy một câu rất ngắn, mà nghe xong nhiều người thấy nhẹ cả người. Câu ấy chỉ có bốn chữ: biết vọng không theo. Vọng tưởng khởi lên thì biết. Biết rồi thì không chạy theo nó. Chỉ vậy thôi. Không cần đè nó xuống. Không cần xua nó đi. Không cần cãi nhau với nó. Biết, rồi buông. Vọng tưởng tự lặng xuống, như sóng tự lặng khi gió ngừng.
Vì sao không được đè vọng tưởng xuống? Vì đè là một cách khác của dính mắc. Mình ngồi, ý nghĩ khởi lên. Mình ghét nó, mình muốn diệt nó, mình gồng người lên để dẹp nó. Lúc đó mình tưởng mình đang tu, nhưng thật ra mình đang đánh nhau với chính tâm mình. Càng đánh, tâm càng loạn. Các thiền sư gọi đó là bệnh của thiền. Bệnh không phải ở chỗ vọng tưởng có mặt. Bệnh ở chỗ mình không biết cách đối xử với nó. Mình cứ tưởng phải diệt hết vọng tưởng thì mới gọi là thiền. Không phải vậy.
Thầy Thanh Từ giảng rõ: ngay khi vọng tưởng khởi lên, mình biết, rồi mình buông, thì trong một khoảnh khắc ấy đã có đủ cả định lẫn tuệ. Biết vọng tưởng là tuệ, là trí sáng thấy rõ. Buông không theo, để vọng tưởng lặng xuống, là định, là tâm yên. Định và tuệ không phải hai việc tách riêng. Chúng là một việc, xảy ra cùng lúc, ngay trong khoảnh khắc mình biết và buông. Cho nên tu không phải là làm cho đầu óc trống rỗng. Tu là tập cho cái biết của mình sáng lên, nhanh lên, để vọng tưởng vừa khởi là mình đã thấy, đã buông.
Nghe thì dễ, làm thì cần tập. Cách tập cũng rất thực tế. Ngồi xuống, thở vào, thở ra, biết mình đang thở. Ý nghĩ tới thì biết là ý nghĩ tới. Đừng dán nhãn cho nó. Đừng nói: ý nghĩ này xấu, ý nghĩ kia tốt. Chỉ biết: à, đang nghĩ. Rồi trở lại hơi thở. Một phút sau, ý nghĩ khác tới. Lại biết: à, đang nghĩ nữa. Lại trở lại hơi thở. Cứ như vậy. Một buổi ngồi mười phút, có khi mình phải trở lại cả trăm lần. Không sao. Mỗi lần trở lại là một lần cái biết của mình khỏe lên một chút.
Có người hỏi: vậy thì bao giờ mới hết vọng tưởng? Câu trả lời thật thà là: vọng tưởng không bao giờ hết hẳn, vì tâm vốn hay động. Nhưng có một điểm khác biệt rất lớn giữa người mới tập và người đã tập lâu. Người mới tập, vọng tưởng kéo đi cả buổi, tới lúc chuông reo mới giật mình. Người tập lâu, vọng tưởng vừa nhú lên đã thấy. Nó chưa kịp kéo mình đi xa. Cái khác nhau không phải là số lượng vọng tưởng. Cái khác nhau là tốc độ của cái biết. Biết nhanh thì vọng tưởng không còn quyền lực. Biết chậm thì mình bị nó dắt đi.
Trong đời sống hàng ngày, bài tập này còn quý hơn lúc ngồi thiền. Đang nấu cơm, bỗng nhớ lại chuyện người ta nói xấu mình, lòng nóng lên. Biết: à, đang giận. Không theo cơn giận đó mà mắng ai, mà nhắn tin cãi nhau. Chỉ biết, rồi trở lại với nồi cơm trước mặt. Đang lái xe, bỗng lo chuyện tiền nhà tháng sau, tay run lên. Biết: à, đang lo. Không để cái lo đó lái xe thay mình. Trở lại với con đường trước mặt. Biết vọng không theo, thực tập ngay trong những lúc như vậy, mới thật sự là thiền của người sống giữa đời.
Cũng cần nói rõ một điều: biết vọng không theo không có nghĩa là mặc kệ mọi chuyện, không suy nghĩ gì nữa. Suy nghĩ vẫn cần. Có việc phải tính thì cứ tính cho đàng hoàng. Nhưng tính xong rồi thì thôi, đừng để nó bám theo mình cả ngày. Vọng tưởng nguy hiểm không phải vì nó xuất hiện. Nó nguy hiểm vì mình không biết mình đang bị nó dắt đi. Một khi mình biết, nó đã mất một nửa sức mạnh. Biết rồi buông, nó mất nốt nửa còn lại.
Tối nay, trước khi ngủ, thử ngồi năm phút. Không cần ngồi đẹp. Ngồi ghế cũng được. Nhắm mắt lại, thở vài hơi. Ý nghĩ tới thì biết. Biết rồi thì buông. Không đè, không đuổi, không trách mình. Chỉ biết và buông, biết và buông. Năm phút thôi. Rồi đi ngủ. Sáng mai dậy, có khi mình sẽ thấy một điều lạ: đêm qua ngủ ngon hơn. Vì trước khi ngủ, mình đã tập cho tâm mình một thói quen mới. Thói quen ấy chỉ có bốn chữ, mà đủ dùng cả đời: biết vọng không theo.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư