Anh Tuấn đi làm về, mệt rã rời. Anh ngồi phịch xuống ghế, mở điện thoại lướt một lúc cho đầu óc đỡ căng. Rồi anh nhớ ra lời người bạn dặn: thử ngồi thiền mười phút mỗi tối. Anh ngồi thẳng lưng, nhắm mắt lại. Nhưng chưa được một phút, đầu anh đã đầy ắp câu hỏi. Ngồi như vậy đã đúng chưa? Tay để thế nào? Có cần đếm hơi thở không? Có cần quán tưởng gì không? Anh mở mắt ra, thở dài. Ngồi thiền mà cũng phải học bao nhiêu thứ, thì mệt thêm chứ yên sao được.
Nhiều người mới tập thiền đều vướng vào đúng chỗ này. Mình cứ tưởng thiền là một kỹ thuật phức tạp. Phải đếm hơi thở từ một tới mười. Phải quán công án. Phải tưởng tượng ánh sáng. Phải làm đúng từng bước. Càng học nhiều cách, càng rối. Càng rối, càng không ngồi được. Rồi mình kết luận: thiền khó quá, chắc mình không có căn tu. Nhưng có một pháp thiền xưa nói ngược lại hoàn toàn. Pháp ấy bảo: không cần làm gì thêm. Chỉ ngồi thôi.
Pháp ấy có tên là Chỉ quán đả tọa, nghĩa là chỉ ngồi thiền. Thiền sư Đạo Nguyên, người sáng lập tông Tào Động ở Nhật Bản, là người đề xướng pháp này. Theo sách sử thiền, thiền phái Tào Động chủ trương hai pháp tu: Chỉ quán đả tọa và Mặc chiếu. Cả hai đều có chung một tông chỉ: ngồi thiền và đạt đạo là một việc, không phải hai việc. Ngồi thiền không phải là phương tiện để đi tới một cái gì khác. Ngồi thiền chính là đạo.
Nghe thì đơn giản, nhưng ý nghĩa của nó rất sâu. Chỉ quán đả tọa là cách ngồi thiền không cần sự hỗ trợ của các phương pháp khác. Không đếm hơi thở. Không quán công án. Không tưởng tượng gì cả. Chỉ an trụ trong tâm, nhất tâm chuyên ý mà ngồi. Không quản đến việc gì khác. Ngồi trên lập trường không mong cầu, không trông đợi sẽ ngộ được cái gì. Vô sở đắc, vô sở ngộ. Không được gì, mà cũng không ngộ gì. Chỉ ngồi.
Vì sao lại ngồi như vậy? Vì thiền sư Đạo Nguyên thấy rằng, càng thêm phương tiện, người ta càng dễ dính vào phương tiện. Đếm hơi thở, rồi lo đếm sai. Quán công án, rồi lo nghĩ không ra. Tưởng tượng ánh sáng, rồi lo sao mình không thấy ánh sáng. Phương tiện vốn sinh ra để giúp người mới tập, nhưng nếu không biết buông đúng lúc, phương tiện lại thành chướng ngại. Chỉ ngồi thôi là cách cắt bỏ mọi chướng ngại ngay từ đầu. Không có gì để lo. Không có gì để sai. Chỉ có ngồi.
Tất nhiên, chỉ ngồi không có nghĩa là ngồi thẫn thờ, ngồi mơ màng, ngồi cho hết giờ. Chỉ ngồi là ngồi với toàn bộ con người mình có mặt ở đó. Lưng thẳng. Hơi thở tự nhiên. Mắt khép hờ. Tâm không chạy theo chuyện này chuyện kia, mà cũng không cố đè tâm xuống. Ý nghĩ tới thì biết, rồi để nó đi. Không đuổi theo. Không giữ lại. Như ngồi bên bờ sông, nhìn nước chảy. Nước chảy thì cứ chảy. Mình chỉ ngồi nhìn. Không nhảy xuống sông. Không chặn dòng nước lại.
Người mới tập có thể bắt đầu rất nhỏ. Mỗi ngày năm phút. Ngồi xuống ghế, hai chân chạm đất, lưng thẳng, tay đặt nhẹ trên đùi. Không cần xếp bằng. Không cần đệm ngồi. Chỉ cần một chỗ yên tĩnh. Nhắm mắt lại, hoặc khép hờ nhìn xuống đất. Rồi ngồi. Không đếm. Không quán. Không mong cầu gì. Hết năm phút thì đứng dậy. Hôm sau lại ngồi năm phút nữa. Một tuần, hai tuần, một tháng. Dần dần, năm phút thành mười phút. Mười phút thành mười lăm phút. Không cần vội. Không cần thi đua với ai.
Có người hỏi: ngồi như vậy thì được cái gì? Câu trả lời của pháp này là: không được gì cả. Và chính cái không được gì ấy lại là điểm mấu chốt. Vì bao nhiêu năm nay, mình làm gì cũng để được cái gì. Đi làm để được tiền. Học để được bằng. Thậm chí ngồi thiền cũng để được bình an, được giác ngộ. Cái tâm lúc nào cũng muốn được. Chỉ quán đả tọa dạy mình buông cái muốn được ấy xuống, ngay cả trong lúc ngồi thiền. Ngồi mà không cần được gì. Ngồi chỉ vì ngồi. Khi cái muốn được lắng xuống, tâm mới thật sự yên. Và khi tâm yên, tự nhiên mình thấy rõ mọi thứ hơn, sống nhẹ nhàng hơn.
Trong đời sống, bài học này cũng dùng được. Có những việc mình làm chỉ vì muốn được khen, được công nhận, được đền đáp. Làm mà lòng cứ trông ngóng, thì làm xong cũng không vui. Có việc gì mình làm chỉ vì nó đáng làm, không cần ai biết, không cần ai khen, thì làm xong lòng lại nhẹ. Nấu một bữa cơm cho người thân, không cần ai khen ngon. Quét cái sân, không cần ai khen sạch. Chỉ làm, vì làm. Đó cũng là chỉ ngồi, nhưng trong đời thường.
Tối nay, thử ngồi năm phút theo cách này. Không đếm hơi thở. Không quán gì cả. Chỉ ngồi. Ý nghĩ tới thì biết, rồi thôi. Hết giờ thì đứng dậy. Đừng đánh giá buổi ngồi ấy tốt hay dở. Đừng so sánh với hôm qua hay ngày mai. Chỉ ngồi. Ngày này qua ngày khác, cái ngồi ấy sẽ dạy mình một điều mà không cuốn sách nào dạy được. Điều ấy chỉ có thể biết bằng cách ngồi xuống. Và ngồi xuống, chỉ ngồi xuống, đã là bắt đầu rồi.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư