Sáng thứ bảy, đang định ngủ nướng thì nhà bên khoan tường. Tiếng khoan rít lên từng hồi, tường rung, đầu rung theo. Xuống dưới thì xe rác, chó sủa, trẻ con khóc. Muốn một buổi sáng yên tĩnh mà không được. Mình bịt tai, đóng cửa, lầm bầm chửi nhà bên, mà tiếng khoan vẫn cứ tới. Càng chống lại tiếng ồn, càng thấy mình mệt, mà tiếng ồn thì không hề mệt, nó cứ khoan đều đều như không có chuyện gì.
Mình hay tưởng tiếng ồn làm mình khổ, nhưng thật ra cái làm mình khổ là phản ứng của mình với tiếng ồn. Tiếng khoan chỉ là tiếng khoan, nó không có ý chọc tức ai. Mình nghe tiếng khoan rồi kể chuyện trong đầu: nhà bên vô ý thức, sáng thứ bảy mà khoan, mình xui quá, hôm nay hỏng hết. Câu chuyện trong đầu mới là thứ làm mình bực, chứ không phải tiếng khoan. Tiếng khoan tới rồi đi, câu chuyện thì ở lại, càng kể càng bực.
Sách dạy thiền Vipassana nói một câu rất thật: chúng ta không phản ứng lại các đối tượng bên ngoài, âm thanh hay ánh sáng, mà chúng ta đang phản ứng lại những cái đang có hiện diện trong đầu. Nghe qua tưởng như lý thuyết, ngẫm lại mới thấy đúng. Cùng một tiếng khoan, người thợ nghe thì bình thường, người hàng xóm nghe thì bực. Tiếng khoan không đổi, chỉ có cái trong đầu mỗi người là khác. Cái trong đầu đó mới là chỗ cần làm việc, không phải tiếng khoan.
Nghe tiếng ồn như nghe mưa, đó là cách tập đơn giản nhất. Mưa rơi ngoài mái, có ai giận mưa đâu. Mưa to thì nghe to, mưa nhỏ thì nghe nhỏ, nghe rồi thôi, không ai kể chuyện về mưa, không ai trách mưa vô ý thức. Tiếng khoan, tiếng xe, tiếng trẻ khóc cũng vậy, đều là âm thanh đi qua tai. Nghe như nghe mưa, là nghe mà không kể chuyện, không dán nhãn tốt xấu, không giữ lại trong đầu. Âm thanh tới thì biết nó tới, âm thanh đi thì biết nó đi, vậy thôi.
Thực tập bắt đầu bằng việc gọi tên. Nghe tiếng khoan, mình nói thầm trong đầu: đây là tiếng khoan. Nghe tiếng xe, mình nói: đây là tiếng xe. Gọi tên xong thì thở, trở về với hơi thở. Gọi tên là cách để mình không bị âm thanh lôi đi. Không gọi tên thì âm thanh kéo theo cả một câu chuyện. Gọi tên rồi thì âm thanh chỉ còn là âm thanh, nó không kéo được gì thêm. Tập như vậy vài lần, tiếng ồn vẫn còn đó, mà mình đã khác: mình nghe được mà không bị lôi.
Tiếng ồn trong nhà cũng cần nghe như vậy. Ti vi mở suốt ngày, nhạc mở ầm ầm, người này nói người kia cãi, nhà lúc nào cũng ồn. Có nhà ồn vì đông người, có nhà ồn vì không ai chịu im lặng một lúc. Thử tắt ti vi một buổi tối, ngồi yên nghe tiếng nhà: tiếng quạt, tiếng chén đũa, tiếng con thở. Nghe được tiếng nhà mình, mới thấy nhà mình vẫn còn đó, vẫn ấm, chỉ là lâu nay mình để tiếng ồn bên ngoài lấn hết tiếng nhà.
Nghe mà không đuổi theo, không có nghĩa là phải chịu đựng mọi tiếng ồn. Tiếng ồn quá lớn, làm hại tai, làm hại sức khỏe, thì mình đóng cửa, bịt tai, đi chỗ khác. Thiền không phải là cố chịu, thiền là biết rõ: đây là tiếng ồn, mình đang nghe, mình chọn đóng cửa lại. Đóng cửa trong tỉnh giác khác với đóng cửa trong bực tức. Đóng cửa trong tỉnh giác thì lòng nhẹ, đóng cửa trong bực tức thì lòng vẫn nặng, dù cửa đã đóng rồi.
Người tu thiền lâu ngày kể rằng, ngồi giữa chợ mà tâm vẫn yên, không phải vì chợ hết ồn, mà vì tai vẫn nghe, mà tâm không chạy theo tiếng nghe. Âm thanh vẫn tới, nhưng không có ai ở trong đầu kể chuyện về âm thanh nữa. Mình chưa tới được chỗ đó, nhưng mình có thể tập từng chút: nghe tiếng khoan mà không kể chuyện, nghe tiếng xe mà không chửi thầm, nghe tiếng trẻ khóc mà không sốt ruột. Mỗi lần như vậy là một lần tâm mình được tập, được mạnh lên một chút.
Tiếng ồn dạy mình một điều quan trọng: yên không nằm ở bên ngoài, yên nằm ở chỗ tâm có dính hay không. Chờ cho hết ồn mới yên thì cả đời không yên được, vì đời lúc nào cũng có tiếng ồn. Chuyển nhà ra ngoại ô thì có tiếng gà, tiếng chó, tiếng máy cày. Lên núi thì có tiếng gió, tiếng côn trùng. Yên thật là yên giữa tiếng ồn, nghe mà không dính, ở mà không chạy. Yên như vậy thì ở đâu cũng yên, không cần phải tìm chỗ nào thật vắng.
Sáng mai, nếu nhà bên lại khoan tường, thử nghe như nghe mưa. Nghe tiếng khoan, biết là tiếng khoan, thở một hơi, rồi làm việc của mình tiếp. Tiếng khoan vẫn khoan, mà mình vẫn làm việc được, vẫn uống trà được, vẫn thở được. Tiếng ồn không đi đâu cả, nó vẫn ở đó, nhưng mình đã không còn là tù nhân của nó nữa. Nghe được tiếng ồn như nghe mưa, là mình đã có một buổi sáng yên tĩnh, ngay giữa tiếng khoan.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư