Người mới tập ngồi thiền thường gặp cùng một khó khăn: vừa nhắm mắt lại thì đầu óc chạy lung tung. Chuyện hôm qua, chuyện ngày mai, chuyện người ta nói một câu khó nghe tuần trước, tất cả ùa về cùng một lúc. Ngồi mười phút mà tưởng như ngồi cả buổi. Có người nản, bảo thiền không hợp với mình. Thật ra không phải thiền không hợp, mà là mình chưa có cách giữ tâm lại. Tâm như con khỉ chuyền cành, muốn nó đứng yên thì phải cho nó một việc để làm.
Ngày xưa, thiền sư Khương Tăng Hội đã dạy một phương pháp rất thực tế, gọi là Lục Diệu Pháp Môn, tức sáu cửa mầu nhiệm. Sáu cửa đó là: sổ tức, tùy tức, chỉ, quán, hoàn, tịnh. Nói bằng lời thường thì là: đếm hơi thở, theo dõi hơi thở, dừng lại, nhìn sâu, trở về, và lắng trong. Sáu bước này đi từ dễ đến khó, như sáu bậc thang. Người mới bắt đầu chỉ cần bước lên bậc đầu tiên là đủ.
Bước đầu tiên là sổ tức, tức đếm hơi thở. Cách làm rất đơn giản: thở vào đếm một, thở ra đếm một. Thở vào đếm hai, thở ra đếm hai. Cứ đếm như vậy cho đến mười, rồi quay lại đếm một. Hoặc đếm lui từ mười về một. Nghe thì dễ, làm mới thấy khó. Đếm đến ba thì quên mất mình đang đếm số mấy, đầu đã chạy sang chuyện khác. Đếm lộn là chuyện bình thường. Cứ bình tĩnh quay lại đếm một, không trách mình, không nản. Tập một hồi, đếm không còn lộn nữa, thì tâm bắt đầu có định. Con khỉ đã chịu ngồi yên một chỗ.
Nhưng điều quan trọng nhất mà nhiều người bỏ qua là: đếm chỉ là bước đầu, không phải đích đến. Trong sách dạy rõ: khi thực tập đếm thành công rồi, nghĩa là không còn đếm lộn nữa, thì ta thấy pháp đếm có tính cách sơ đẳng. Ta không thích đếm nữa, ta bỏ đếm và theo phương pháp thứ hai gọi là tùy tức, tức theo dõi hơi thở. Thở vào tới đâu thì mình biết tới đó. Thở ra tới đâu thì mình biết tới đó. Không còn đếm số, chỉ còn sự theo dõi. Rồi từ theo dõi mà đi tới dừng lại, nhìn sâu, trở về, và lắng trong.
Đây là chỗ nhiều người học thiền hay mắc kẹt: bám mãi vào cái thang mà quên mất mình leo thang để lên nhà. Đếm hơi thở là cái thang. Thang tốt, nhưng nếu cứ ôm thang mãi thì không bao giờ vào được nhà. Có người đếm hơi thở suốt mấy năm, đếm rất giỏi, đếm không bao giờ lộn, nhưng tâm vẫn chưa yên, vẫn chưa thấy gì sâu hơn. Đó là vì họ quên mất lời dặn: đếm xong thì bỏ đếm, chuyển sang bước tiếp theo.
Trong đời thường cũng vậy. Mình hay bám vào phương tiện mà quên mất mục đích. Học một kỹ năng để sống tốt hơn, nhưng rồi lại khoe kỹ năng, so đo kỹ năng với người khác. Đi chùa để tâm an, nhưng rồi lại chấp vào chuyện đi chùa nhiều hay ít, lễ này lễ kia có đủ không. Phương tiện nào cũng vậy: lúc đầu nó giúp mình, nhưng nếu bám chặt quá thì nó lại thành gánh nặng. Người biết tu là người biết lúc nào cầm lên, lúc nào buông xuống.
Sáu bước của Lục Diệu Pháp Môn còn dạy một điều nữa: mỗi bước đều đối trị một chỗ vướng của tâm. Sáu cửa này nhằm đối trị sáu tình, tức sáu cửa giác quan tiếp xúc với thế giới bên ngoài: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý. Mắt thấy sắc thì động, tai nghe tiếng thì động, ý nghĩ chuyện thì động. Hơi thở là sợi dây kéo tâm về. Đếm hơi thở là cách nhẹ nhàng nhất để kéo tâm về, không cần gồng, không cần ép. Cứ đếm, cứ thở, tâm sẽ tự lắng xuống như nước đục để yên thì trong.
Tối nay, trước khi ngủ, thử ngồi xuống năm phút. Không cần ngồi xếp bằng cho đúng kiểu, ngồi ghế cũng được, miễn là lưng thẳng. Thở vào đếm một, thở ra đếm một. Đếm đến mười rồi quay lại. Đếm lộn thì quay lại từ đầu, không sao cả. Năm phút thôi. Rồi khi nào đếm không còn lộn nữa, thử bỏ đếm, chỉ theo dõi hơi thở vào ra. Thở vào biết mình đang thở vào. Thở ra biết mình đang thở ra. Đơn giản vậy thôi. Đếm xong rồi thì làm gì? Thì bỏ đếm, và đi tiếp.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư