Có những lúc lo lắng ập đến, hơi thở của mình tự nhiên gấp lại. Tim đập nhanh, tay run run, đầu óc quay cuồng với đủ thứ chuyện chưa xảy ra. Người ta bảo nhau: bình tĩnh đi, thở sâu vào. Nghe thì dễ, mà lúc đó thở sao cho được? Càng cố thở sâu, càng thấy tức ngực. Càng bảo mình bình tĩnh, càng thấy mình rối hơn.
Thật ra, thở không phải là chuyện cố gắng. Thở là chuyện biết. Biết mình đang thở vào, biết mình đang thở ra. Chỉ vậy thôi. Trong sách Giải Thoát Đạo Luận, phần dạy về niệm hơi thở, có một câu hướng dẫn rất đơn giản: người mới tập thiền đi đến nơi yên vắng, ngồi kiết già, thân lưng thẳng. Người đó niệm hơi thở vào, niệm hơi thở ra. Nếu hơi thở ra dài, biết tôi đang thở ra dài, như thế mà biết. Nếu hơi thở vào dài, tôi đang thở vào dài, cứ như thế mà biết. Nếu hơi thở ra ngắn, tôi đang thở ra ngắn, cứ như thế mà biết.
Câu này nghe qua thì tưởng như nói thừa. Thở vào dài thì biết là thở vào dài, có gì đâu mà phải học? Nhưng thử làm sẽ thấy nó không thừa chút nào. Lúc mình lo, mình không biết mình đang thở ra sao. Mình thở gấp mà không hay. Mình nín thở mà không biết. Hơi thở chạy theo nỗi lo, mà mình thì không để ý. Câu hướng dẫn này chỉ dạy một việc: để ý. Hơi thở dài thì biết là dài. Hơi thở ngắn thì biết là ngắn. Không cần sửa, không cần cố cho dài ra. Chỉ cần biết.
Sách còn nói rõ công đức của niệm hơi thở: người tu hành niệm hơi thở trở nên an vắng, thắng diệu, trang nghiêm, khả ái và vui vẻ. Nếu tâm khởi lên nhiều pháp chẳng lành thì niệm trừ dứt, thân thành chẳng lười nhác, mắt cũng chẳng lười nhác, thân chẳng loạn động, tâm chẳng giao động. Đấy là nơi Thế tôn khen ngợi; các bậc Thánh, các Trời Phạm, các đức Như Lai thường an trú.
Nghe thì cao siêu, mà làm thì rất đời thường. Sáng mai, trước khi ra khỏi nhà, ngồi xuống một phút. Không cần ngồi kiết già cho đúng. Ngồi sao cho lưng thẳng là được. Thở vào, biết mình thở vào. Thở ra, biết mình thở ra. Hơi thở đang dài thì biết dài. Hơi thở đang ngắn thì biết ngắn. Đừng cố thở cho dài. Đừng cố thở cho sâu. Chỉ biết thôi. Một phút như vậy, rồi đứng dậy đi làm.
Lúc đang lo, cũng làm được như vậy. Đang chờ kết quả khám bệnh, đang chờ con thi xong, đang chờ tin nhắn của người ta, tim đập thình thịch, tay cứ bấm điện thoại hoài. Lúc đó, đặt điện thoại xuống. Thở vào, biết mình thở vào. Thở ra, biết mình thở ra. Không cần hết lo ngay. Chỉ cần có một hơi thở mình biết rõ. Rồi một hơi nữa. Nỗi lo vẫn còn đó, nhưng mình không còn bị nó kéo đi nữa.
Người ta hay nghĩ thiền là phải ngồi yên thật lâu, phải nhập định, phải thấy cái gì đó. Nhưng niệm hơi thở thì không cần như vậy. Sách dạy: cột niệm vào nơi chót mũi, hoặc trên môi, hai nơi này là chỗ hơi thở khi vào, ra, chạm đến. Người ấy quán sát sự va chạm của hơi thở vào, hơi thở ra, nơi chót mũi, hay trên môi. Hiện niệm khi hơi vào mà chẳng khởi lên ý tưởng gì. Hiện niệm khi hơi ra, cũng chẳng tác ý. Nghĩa là: chỉ cảm nhận hơi thở chạm vào chót mũi, rồi đi ra. Không nghĩ gì thêm. Không bình luận gì thêm.
Có người hỏi: biết hơi thở thì được gì? Được một chỗ đứng. Lúc lo lắng, tâm mình không có chỗ đứng. Nó chạy theo chuyện này, chạy theo chuyện kia. Biết hơi thở là cho tâm một chỗ đứng. Đứng ở chót mũi, theo dõi hơi thở vào ra. Đứng vững rồi, mới nhìn được mọi chuyện cho rõ. Người xưa nói: tâm chẳng loạn động thì các triền cái đều đoạn diệt. Nói theo lời thường: tâm không loạn thì những thứ quấy rầy trong lòng tự nhiên bớt đi.
Hôm nay, nếu có lúc nào thấy mình thở gấp vì lo, xin đừng cố thở sâu. Chỉ cần dừng lại một chút, và biết: hơi thở này đang ngắn. Hơi thở này đang gấp. Biết như vậy là đủ. Rồi hơi thở sau, lại biết. Cứ như thế mà biết. Biết mãi, hơi thở tự nhiên chậm lại. Tâm tự nhiên yên lại. Không cần cố. Chỉ cần biết. Đó là bài thiền đầu tiên, mà cũng là bài thiền đi theo mình cả đời.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư