🏠 Trang chủGiảng Sư📜 Kho kinh
Trang chủ › Thiền & hơi thở

Ngồi thiền mà buồn ngủ: mở mắt ra, đừng gồng

Thiền & hơi thở · 8 phút đọc

Tối nào cũng vậy. Anh Khoa đi làm về, ăn cơm xong, dỗ con ngủ rồi mới có được nửa tiếng cho riêng mình. Anh ngồi xuống, xếp chân, hít vào thở ra. Chưa được ba phút, đầu anh gật xuống. Mắt díp lại. Người lảo đảo. Anh giật mình tỉnh dậy, tự mắng mình: sao mà tệ vậy, ngồi thiền mà cũng ngủ gật. Rồi anh cố mở to mắt, gồng lưng thẳng lên, ngồi thêm được hai phút thì lại gật. Cuối cùng anh bỏ cuộc, lên giường ngủ luôn, lòng ấm ức vì mình không có ý chí.

Chuyện này không chỉ xảy ra với anh Khoa. Hầu như ai mới ngồi thiền cũng từng gật gù như vậy. Ngồi yên một lúc là buồn ngủ. Nhất là ngồi vào buổi tối, sau một ngày làm việc mệt nhoài. Nhiều người tưởng đây là lỗi của mình, tưởng mình lười, mình thiếu quyết tâm. Thật ra không phải. Trong nhà thiền, buồn ngủ lúc ngồi có một cái tên riêng: hôn trầm. Nó là một trong những chướng ngại mà người xưa đã nói tới từ rất lâu, chứ không phải là chuyện riêng của ai.

Luận Tọa Thiền, một cuốn sách xưa dạy về cách ngồi thiền, có một đoạn hỏi đáp rất thực tế về chuyện này. Người hỏi: mắt mở phân nửa, giữ mũi ngay thẳng là việc gì? Thầy đáp: mắt mở lớn sẽ thấy xa, bị cảnh lăng xăng trước mắt bức bách, tâm dễ tán loạn. Nhắm mắt thì sa vào cảnh hôn trầm, trong tâm không được sáng suốt. Mắt mở phân nửa, thì niệm chẳng vội vàng, thân tâm nhất như. Chỉ một đoạn ngắn mà nói trúng tim đen của bao nhiêu người ngồi thiền.

Nghe kỹ thì thấy thầy dạy rất khéo. Mở mắt lớn quá thì tâm chạy theo cảnh bên ngoài, thấy cái gì cũng để ý. Nhắm mắt hẳn thì tâm chìm vào buồn ngủ, trong tâm không còn sáng suốt. Mở mắt phân nửa, tức là mở hé, nhìn xuống chừng một thước trước mặt, không nhìn xa, không nhắm hẳn. Đó là thế cân bằng: vừa đủ tỉnh, vừa đủ yên. Người mới ngồi thiền hay mắc hai lỗi ngược nhau: hoặc mở mắt thao láo nhìn quanh, hoặc nhắm tịt mắt rồi ngủ gật. Thầy dạy mở hé là để tránh cả hai.

Nhưng mở mắt hé thôi thì chưa đủ, vì buồn ngủ còn có nhiều nguyên nhân khác. Ngồi sau một ngày mệt thì buồn ngủ là chuyện thường. Ngồi khi thiếu ngủ triền miên thì buồn ngủ là chuyện thường. Ngồi trong phòng nóng, ngột ngạt thì buồn ngủ cũng là chuyện thường. Đừng vội kết luận là mình không có căn tu. Hãy hỏi mình trước: hôm qua mình ngủ mấy tiếng? Mình có đang kiệt sức không? Mình ngồi lúc mấy giờ? Nhiều khi câu trả lời rất đơn giản: mình chỉ đang thiếu ngủ thôi.

Vậy thì ngồi thiền mà buồn ngủ thì làm sao? Có mấy cách mà người xưa vẫn dùng, rất thực tế. Thứ nhất, đổi giờ ngồi. Buổi tối sau một ngày dài là giờ dễ buồn ngủ nhất. Thử ngồi vào buổi sáng, sau khi ngủ dậy, khi đầu óc còn tươi. Chỉ cần năm phút buổi sáng cũng quý hơn ba mươi phút gật gù buổi tối. Thứ hai, ngồi ngắn lại. Ngồi năm phút mà tỉnh còn hơn ngồi nửa tiếng mà ngủ. Ngồi thiền không phải là thi ai ngồi lâu hơn ai.

Thứ ba, khi thấy cơn buồn ngủ tới, đừng gồng. Gồng lên chống lại cơn buồn ngủ chỉ làm mình mệt thêm, mà cơn buồn ngủ thì vẫn thắng. Thay vào đó, mở mắt ra một chút, thở mạnh vài hơi, vươn vai, hoặc đứng dậy đi lại vài vòng. Đi thiền hành quanh phòng, từng bước chậm rãi, cũng là thiền. Đi cho tỉnh rồi ngồi lại. Người xưa gọi đó là biết điều hòa, không phải là bỏ cuộc. Thứ tư, coi lại giấc ngủ của mình. Ngồi thiền không thay thế được giấc ngủ. Thiếu ngủ thì phải ngủ cho đủ đã, rồi mới nói tới chuyện ngồi thiền.

Còn một điều nữa, ít người để ý: buồn ngủ lúc ngồi thiền đôi khi không phải là mệt thân, mà là tâm đang trốn. Tâm không muốn đối diện với những suy nghĩ khó chịu trong lòng, nên nó kéo mình chìm vào buồn ngủ cho yên chuyện. Ngồi xuống, chưa kịp thấy gì thì đã buồn ngủ. Kiểu buồn ngủ này thì ngủ bao nhiêu cũng không hết, vì nó không phải do thiếu ngủ. Cách nhận ra nó là: ngủ dậy vẫn mệt, vẫn uể oải, vẫn không muốn ngồi tiếp. Gặp trường hợp này thì nên ngồi ngắn, mở mắt hé, và tập nhìn thẳng vào cái cảm giác khó chịu đang khiến mình muốn trốn.

Anh Khoa sau khi hiểu ra thì đổi cách tập. Anh không ngồi buổi tối nữa, mà dậy sớm hơn mười phút để ngồi buổi sáng. Ngồi năm phút thôi, mắt mở hé, lưng thẳng mà không gồng. Có hôm vẫn buồn ngủ thì anh đứng dậy đi vài vòng quanh nhà rồi ngồi lại. Một tháng sau, anh kể: tôi không còn sợ ngồi thiền nữa. Trước đây mỗi lần ngồi là một lần thất bại. Bây giờ ngồi là ngồi, buồn ngủ thì xử lý buồn ngủ, tỉnh thì thở. Không còn tự mắng mình nữa.

Ngồi thiền mà buồn ngủ không phải là thất bại. Thất bại là khi mình vì buồn ngủ mà bỏ luôn việc ngồi. Còn buồn ngủ mà vẫn ngồi lại, vẫn mở mắt ra, vẫn thở tiếp, thì đó đã là thiền rồi. Thầy xưa dạy: mắt mở phân nửa thì niệm chẳng vội vàng, thân tâm nhất như. Nhất như nghĩa là thân và tâm ở cùng một chỗ. Thân đang ngồi thì tâm đang ngồi. Tâm không chạy đi đâu, cũng không chìm xuống đâu. Chỉ cần được như vậy vài phút mỗi ngày, là đủ. Đừng gồng, đừng ép, đừng tự mắng mình. Mở mắt ra, thở một hơi, ngồi tiếp. Vậy thôi.

🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư
Nguồn
• Luận Tọa Thiền (HT Thích Nhật Quang) — trang 4: “Nhắm mắt thì sa vào cảnh hôn trầm, trong tâm không được sáng suốt. Mắt mở phân nửa, thì niệm chẳng vội vàng, thân tâm nhất như.”
Bài liên quanMỗi ngày đều là ngày tốt: lời của thiền sư Vân MônXuân đi trăm hoa rụng, xuân đến trăm hoa cười: bài kệ của thiền sư Mãn GiácTiếng vỗ của một bàn tay: nghe cái không nghe được