Đầu tháng 11, Bộ Giáo dục và Đào tạo đưa ra đề xuất: đưa tiếng Mường và tiếng Cơ Tu thành môn học tự chọn ở cấp tiểu học, áp dụng từ lớp 1 đến lớp 5, dành cho cả học sinh thuộc các dân tộc khác có nguyện vọng học tập. Tin này không ồn ào như nhiều tin khác. Nhưng với những gia đình người Mường, người Cơ Tu, nó là một tin vui lớn. Vì lần đầu tiên, tiếng nói của ông bà mình được bước vào trường học một cách chính thức.
Tiếng mẹ đẻ là thứ đầu tiên một đứa trẻ nghe được. Trước khi biết chữ, trẻ đã biết nghe tiếng mẹ ru, tiếng bà kể chuyện, tiếng cha gọi tên mình. Tiếng mẹ đẻ không chỉ là âm thanh. Nó là cách một dân tộc nhìn thế giới. Trong tiếng Mường có những từ chỉ ruộng nương, chỉ mùa màng, chỉ tình làng nghĩa xóm mà tiếng khác khó dịch hết. Trong tiếng Cơ Tu có những câu hát, những lời kể về rừng, về suối, về những vị thần của núi rừng. Mất tiếng, là mất một nửa ký ức của cả một dân tộc.
Nhưng giữ tiếng mẹ đẻ ngày nay khó lắm. Trẻ con đi học thì học bằng tiếng phổ thông. Về nhà thì xem điện thoại, xem video, toàn bằng tiếng phổ thông. Ra đường thì nói tiếng phổ thông. Dần dần, có những đứa trẻ người Mường, người Cơ Tu nói tiếng mẹ đẻ không sõi bằng tiếng phổ thông. Có những đứa trẻ hiểu được nhưng không nói được. Có những đứa trẻ không còn hiểu nữa. Cha mẹ nói tiếng dân tộc, con trả lời bằng tiếng phổ thông. Khoảng cách đó, ban đầu chỉ là ngôn ngữ, lâu dần thành khoảng cách giữa hai thế hệ.
Người xưa có câu: uống nước nhớ nguồn. Nhớ nguồn không chỉ là nhớ ơn tổ tiên, nhớ về quê cha đất tổ. Nhớ nguồn còn là giữ lại những gì tổ tiên để lại: tiếng nói, câu hát, phong tục, cách sống. Một dân tộc còn giữ được tiếng nói của mình thì còn giữ được gốc rễ của mình. Mất tiếng nói, thì dù nhà cao cửa rộng, dù con cháu thành đạt, vẫn thiếu đi một thứ gì đó không gọi tên được.
Đưa tiếng dân tộc vào trường tiểu học là một bước đi đúng. Vì trẻ con học tiếng mẹ đẻ dễ nhất khi còn nhỏ. Học ở trường thì có thầy cô, có bạn bè cùng học, có sách vở đàng hoàng. Không còn là chuyện cha mẹ dạy con ở nhà một cách tùy hứng nữa. Và quan trọng hơn, khi tiếng Mường, tiếng Cơ Tu được dạy trong trường, thì tiếng đó không còn là thứ chỉ dùng ở nhà, mà là thứ được xã hội công nhận, được trân trọng. Đứa trẻ sẽ tự hào khi nói tiếng của dân tộc mình, thay vì xấu hổ, thay vì giấu đi.
Đề xuất này cũng mở ra cho cả học sinh dân tộc khác. Một đứa trẻ người Kinh học tiếng Mường, một đứa trẻ người Mường học tiếng Cơ Tu, thì các em sẽ hiểu nhau hơn. Việt Nam có 54 dân tộc, mỗi dân tộc là một màu sắc. Hiểu thêm một tiếng nói là hiểu thêm một cách sống. Đất nước mình đẹp vì đa dạng, không phải vì giống nhau. Giữ được sự đa dạng đó, là giữ được cái đẹp của đất nước.
Nhưng đưa tiếng vào trường mới chỉ là bước đầu. Muốn giữ được tiếng, cần nhiều việc nữa. Cần thầy cô dạy giỏi, dạy bằng cả tình yêu với tiếng mẹ đẻ. Cần sách vở, bài hát, câu chuyện bằng tiếng dân tộc để trẻ con thích học. Cần cha mẹ nói tiếng dân tộc với con ở nhà, đừng vì sợ con thiệt thòi mà bỏ hẳn tiếng mẹ đẻ. Nhà trường dạy một buổi, gia đình phải giữ cả ngày. Hai bên cùng giữ thì tiếng mới sống được.
Cũng cần nói rằng giữ tiếng mẹ đẻ không có nghĩa là chống lại tiếng phổ thông. Trẻ con hoàn toàn có thể giỏi cả hai thứ tiếng. Giỏi tiếng phổ thông để đi xa, để học hành, để làm việc. Giỏi tiếng mẹ đẻ để nhớ mình là ai, để về nhà vẫn nói chuyện được với ông bà. Hai thứ tiếng không tranh nhau. Chúng bổ sung cho nhau. Người biết hai tiếng là người có hai cánh cửa mở ra thế giới.
Uống nước nhớ nguồn. Câu này ai cũng thuộc, nhưng làm được thì không phải ai cũng làm. Giữ tiếng mẹ đẻ là một cách nhớ nguồn rất cụ thể. Không cần làm gì lớn lao. Chỉ cần cha mẹ nói với con bằng tiếng dân tộc mỗi ngày. Chỉ cần ông bà kể cho cháu nghe một câu chuyện cũ bằng tiếng của mình. Chỉ cần một đứa trẻ tự hào nói rằng: đây là tiếng của dân tộc con. Vậy là đủ để một tiếng nói sống thêm một đời nữa.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư