"Con giỏi quá, giỏi nhất lớp luôn!" "Con ngoan nhất nhà, ai cũng phải nghe lời con." "Con thông minh nhất, sau này nhất định thành tài." Nghe những câu khen này, ai cũng nghĩ là cha mẹ đang thương con, đang động viên con. Nhưng một video về nuôi dạy con lan truyền gần đây đã chỉ ra điều ngược lại: có những kiểu khen tưởng là tốt, mà lại khiến con áp lực, thậm chí sợ hãi.
Vì sao khen mà lại thành gánh? Thử đặt mình vào chỗ đứa trẻ. Hôm nay nó được khen "giỏi nhất lớp". Ngày mai đi thi, nó sợ: nếu mình không nhất nữa thì sao? Ba mẹ có còn thương mình không? Cái danh "giỏi nhất" hôm nay trở thành cái gánh ngày mai. Nó không còn học vì thích học nữa, mà học vì sợ mất danh hiệu. Mỗi lần làm bài, nó không nghĩ "mình làm được bao nhiêu", mà nghĩ "mình có giữ được vị trí không". Học như vậy thì mệt lắm.
Khen "con ngoan nhất, lúc nào cũng nghe lời" cũng vậy. Đứa trẻ nghe nhiều sẽ hiểu rằng: muốn được thương thì phải ngoan, phải nghe lời, không được cãi, không được có ý kiến khác. Lớn lên, nó khó nói ra suy nghĩ thật của mình, khó từ chối khi bị ép, vì sợ làm người khác thất vọng. Cái ngoan ấy, ban đầu là khen, về sau thành cái lồng.
Còn kiểu khen chỉ khen kết quả mà không khen quá trình thì sao? "Con được mười điểm, giỏi quá!" — nghe thì vui, nhưng đứa trẻ học được một bài học ngầm: chỉ có điểm mười mới đáng khen. Còn những lần nó cố gắng mà chỉ được bảy điểm, không ai khen, nó tưởng mình vô dụng. Dần dần, nó chỉ dám làm những việc chắc chắn thành công, không dám thử việc khó, vì sợ thất bại sẽ không còn được khen nữa.
Trong Kinh Pháp Cú có câu: dầu nói ngàn ngàn lời, nhưng không gì lợi ích, tốt hơn một câu nghĩa, nghe xong, được tịnh lạc. Nghĩa là nói nhiều không bằng nói đúng một câu có ích. Lời khen cũng vậy. Khen nhiều không bằng khen đúng. Một câu khen đúng chỗ, đúng việc, có khi giá trị hơn trăm câu khen chung chung.
Vậy khen sao cho đúng? Có một nguyên tắc đơn giản: khen việc làm cụ thể, khen sự cố gắng, đừng khen con người chung chung, đừng khen bằng cách so sánh với người khác.
Thay vì "Con giỏi nhất lớp", hãy nói: "Bài toán này khó, mà con thử mấy cách mới ra, ba mẹ thấy con kiên trì lắm." Câu này khen đúng việc con đã làm: kiên trì thử nhiều cách. Nó không đặt con lên bục cao nhất, mà ghi nhận đúng nỗ lực của con. Lần sau gặp bài khó, con sẽ nhớ: mình đã từng kiên trì, mình làm lại được.
Thay vì "Con ngoan nhất nhà", hãy nói: "Hôm nay con nhường đồ chơi cho em, ba mẹ thấy con biết nghĩ cho người khác." Câu này khen một hành động cụ thể, con hiểu được mình đã làm gì tốt, và lần sau có thể làm lại. Còn "ngoan nhất" thì mơ hồ quá, con không biết mình phải làm gì để giữ được danh hiệu đó.
Thay vì "Con thông minh nhất", hãy nói: "Con hỏi câu này hay đấy, ba mẹ cũng chưa nghĩ tới." Câu này khen sự tò mò, sự suy nghĩ của con, mà không đóng khung con vào chữ "thông minh". Thông minh là cái nhãn dán lên người, mà nhãn thì dễ rơi. Còn tò mò, kiên trì, cố gắng là những việc con làm được mỗi ngày, không ai lấy đi được.
Thiền sư Thích Nhất Hạnh dạy rằng phải thực tập chánh ngữ, ái ngữ. Chánh ngữ là nói lời chân thật, có ích. Ái ngữ là nói lời thương yêu. Khen con cũng là một cách nói, mà nói thì phải chánh, phải ái: thật lòng, đúng việc, và xuất phát từ lòng thương chứ không phải từ mong muốn con phải hơn người khác.
Có cha mẹ sẽ hỏi: vậy có nên khen con không, hay là đừng khen gì cả? Nên khen chứ. Trẻ con cần được ghi nhận, cần biết mình làm tốt chỗ nào. Chỉ là khen sao cho con thấy được việc tốt của mình, chứ không phải thấy mình bị đặt lên một cái bục cao mà chỉ sợ ngã xuống. Khen đúng thì con tự tin. Khen sai thì con lo âu. Cùng là khen, mà khác nhau một trời một vực.
Cuối cùng, xin nói với các bậc cha mẹ một điều: con mình không cần phải giỏi nhất, ngoan nhất, thông minh nhất. Con chỉ cần được lớn lên mà không sợ sai, không sợ thua, không sợ làm cha mẹ thất vọng. Một đứa trẻ dám thử, dám sai, dám đứng dậy làm lại — đó mới là đứa trẻ mạnh mẽ thật sự. Và sức mạnh ấy bắt đầu từ những lời khen đúng của cha mẹ, mỗi ngày.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư