Đầu năm học, nhiều nhà có con lớp 9 bắt đầu một câu chuyện quen thuộc: chọn trường cấp ba nào cho con. Cha mẹ bàn với nhau, hỏi họ hàng, hỏi đồng nghiệp, xem điểm chuẩn các năm, tính toán trường nào vừa sức, trường nào có tiếng. Có nhà bàn từ tháng này qua tháng khác, càng bàn càng căng thẳng. Trong khi đó, đứa trẻ ngồi bên cạnh, nghe mà không dám nói gì, chỉ thấy ngực mình nặng dần. Một phóng sự truyền hình gọi đó là tiếng thở dài sau cánh cửa phòng: khi áp lực điểm số vây quanh tuổi thơ, đứa trẻ thở dài sau cánh cửa phòng ngủ của mình, mà cha mẹ ở ngoài không nghe thấy.
Có cha mẹ nói rằng mình lo cho con thì có gì sai. Đúng, lo cho con không sai. Nhưng lo tới mức con chưa kịp thở đã bị hỏi: con định thi trường nào, con được bao nhiêu điểm, sao bạn con được điểm cao mà con thì không, thì cái lo ấy đã biến thành cái gánh đè lên vai con. Đứa trẻ lớp 9, tuổi mười bốn mười lăm, đang ở cái tuổi nhạy cảm nhất, vừa muốn được công nhận, vừa sợ làm cha mẹ thất vọng. Mỗi lần nghe cha mẹ nhắc chuyện chọn trường, con lại thấy mình như một món đồ đang được định giá, mà giá ấy lại do điểm số quyết định.
Nhiều cha mẹ không nhận ra rằng mình đang hỏi người ta nhiều hơn hỏi con. Hỏi họ hàng xem trường nào tốt, hỏi đồng nghiệp xem con họ học đâu, hỏi mạng xã hội xem trường nào có tiếng, nhưng lại quên hỏi chính đứa con của mình: con thích học gì, con muốn vào trường nào, con thấy mình có sức tới đâu. Con là người sẽ đi học ở ngôi trường ấy ba năm, ngày nào cũng tới lớp, vậy mà quyết định quan trọng ấy lại được bàn mà không có tiếng nói của con.
Kinh Pháp Cú có một câu kệ nói: con tôi, tài sản tôi, người ngu sanh ưu não; tự ta, ta không có, con đâu, tài sản đâu. Nói lại bằng lời thường: người cứ nghĩ con là của mình, tài sản là của mình, thì sẽ khổ vì cứ lo giữ, lo mất. Ngay cả bản thân mình còn không thật sự là của mình, huống chi con cái. Con không phải là tài sản của cha mẹ, con là một con người riêng, có ước muốn riêng, có khả năng riêng, có con đường riêng. Cha mẹ thương con là để con lớn lên thành chính con, không phải thành cái hình mà cha mẹ vẽ sẵn.
Muốn con không ngộp thở vì chuyện chọn trường, cha mẹ hãy làm ba việc. Việc thứ nhất: hỏi con trước, hỏi người ta sau. Ngồi xuống với con, hỏi con thích môn nào, ghét môn nào, muốn học trường gần nhà hay xa nhà, muốn học nghề hay học tiếp. Nghe hết câu trả lời của con, dù câu trả lời ấy khác với điều cha mẹ mong đợi. Một đứa trẻ được hỏi ý kiến sẽ thấy mình được tôn trọng, và khi được tôn trọng, con sẽ có trách nhiệm hơn với lựa chọn của chính mình.
Việc thứ hai: chọn trường theo sức của con, không theo tiếng của trường. Trường có tiếng mà con vào không nổi, ngày nào con cũng đuối, thì cái tiếng ấy có ích gì. Trường vừa sức, con học thoải mái, giữ được sức khỏe và niềm vui học tập, thì ba năm sau con vẫn có đường đi tiếp. Điểm số là một thước đo, không phải là giá trị của con. Một đứa trẻ bình an, khỏe mạnh, biết mình muốn gì, quý hơn một đứa trẻ điểm cao mà kiệt sức.
Việc thứ ba: bớt nhắc, bớt so sánh. Đừng ngày nào cũng nhắc chuyện thi cử, đừng gặp ai cũng kể con nhà người ta. Con nghe đủ rồi, nhắc thêm chỉ làm con sợ. Thay vào đó, hãy nói với con một câu mà con cần nghe nhất: cha mẹ thương con, dù con thi đậu trường nào. Một câu ấy, nói thật lòng, có thể gỡ cho con cả một gánh nặng.
Cuối cùng, nếu con có dấu hiệu mệt mỏi kéo dài, mất ngủ, chán học, hay nói những câu buồn về bản thân, cha mẹ đừng ngại nói chuyện với giáo viên chủ nhiệm hoặc chuyên gia tâm lý học đường để được hỗ trợ kịp thời. Áp lực thi cử là chuyện thật, và con cần người lớn giúp con đi qua nó, chứ không phải đứng ngoài mà giục con chạy nhanh hơn.
Con lớp 9, cha mẹ đã lo chọn trường, điều ấy chứng tỏ cha mẹ thương con. Nhưng thương con đúng cách là hỏi con trước, nghe con nói, rồi mới cùng con chọn. Trường nào rồi cũng chỉ là một chặng đường. Điều ở lại với con lâu nhất không phải là tên trường, mà là cảm giác: nhà mình có phải là chỗ để mình thở, hay là chỗ làm mình ngộp.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư