Có những người lãnh đạo, khi hoạn nạn đến, họ chạy trước. Có những người lãnh đạo, khi hoạn nạn đến, họ đứng lại sau cùng, để cho mọi người đi trước. Dân chúng có thể quên nhiều thứ, nhưng họ không bao giờ quên ai đã đứng lại vì mình.
Ngày xưa, nơi dãy núi cao Hy Mã Lạp Sơn, có một con khỉ chúa to lớn sống chung với một đàn khỉ gồm cả tám chục ngàn con. Chỗ ở của chúng là một khu rừng trống nằm sát bờ con sông Hằng. Tại đây, cạnh dòng nước sạch và trong chảy ra từ núi đá, có một cây xoài cao bóng mát. Mùa hè, cây nặng chĩu đầy những trái óng ánh vàng to lớn.
Vừa thấy trái cây chín, những con khỉ liền hái ăn ngay càng sớm càng tốt. Vì khỉ chúa rất đỗi khôn ngoan, đã dặn dò đàn khỉ con: đừng bao giờ để một trái cây nào rơi xuống nước. Nếu việc ấy xảy ra, trái cây sẽ bị dòng sông cuốn trôi về những thung lũng và thành phố xa xôi có loài người sinh sống. Rồi họ có thể tới đây tìm ra được cái cây có trái ngon ngọt này, và sẽ xâm phạm lãnh thổ an lành của chúng ta.
Lúc ấy, có một nhánh cây sà thấp xuống mặt sông. Một trái chín nằm ẩn trong chiếc tổ kiến, rơi xuống nước và bị cuốn trôi theo dòng sông chảy xiết. Nó trôi xa xuống tận miền Nam, cuối cùng lạc vào kinh thành Ba La Nại nằm bên bờ sông Hằng.
Sáng nọ, vua Bờ Ra Ma Đát đang tắm trong một khúc sông giữa hai chiếc lưới của những người đánh cá. Khi nhà vua tắm xong, lưới được kéo lên, trong lưới có một trái cây chín sắc vàng lóng lánh. Nhà vua xem xét trái cây với sự ngạc nhiên, vì từ trước tới nay ông ta chưa hề thấy loại trái cây đó bao giờ.
Cuối cùng nhà vua quyết định lên đường đi tìm cây xoài. Một đoàn thuyền gồm nhiều chiếc bè kết hợp lại, đức vua và những người tháp tùng đã chèo ngược dòng sông đi lên. Sau chuyến đi dài qua nhiều ngày đêm, họ tới thung lũng núi có cây xoài mọc bên bờ sông. Đức vua bước lên bờ với đoàn tùy tùng, tất cả dự một bữa tiệc dùng toàn những trái xoài đầy nước ngon ngọt. Ban đêm, nhà vua nằm ngủ dưới gốc cây, có lính canh gác, lửa được thắp sáng hai bên để ngăn thú dữ.
Khuya về đêm, khi đức vua đang say ngủ và những tên lính gác vừa mới chợp mắt, khỉ chúa cùng với đàn khỉ con tìm đến, nhảy lên cây và ăn tất cả những trái xoài còn lại. Chúng làm ồn ào khiến nhà vua thức giấc, nhìn thấy bầy khỉ đang di chuyển từ cành này qua cành kia. Đức vua gọi lính bắn cung lại và ra lệnh: hãy bao vây cây xoài và bắn hạ những con khỉ này. Ngày mai chúng ta sẽ dùng thịt khỉ với xoài.
Đàn khỉ nghe được những lời ấy, run sợ, đến gặp khỉ chúa: thưa đại vương, cây xoài đã bị bao vây, chúng tôi không tìm đường thoát được. Vậy chúng tôi phải làm sao? Khỉ chúa nói: này các con, đừng sợ. Ta sẽ tìm cách cứu các con.
Sau khi an ủi bầy khỉ con, khỉ chúa trèo lên một nhành cây cao nhất, từ đó chuyền băng qua một cành cây khác trải dài ngang trên sông. Khỉ chúa ráng hết sức lực nhảy qua sông, đặt chân xuống bờ bên kia. Nó đốn ngã, chặt một đoạn cây trúc, cẩn thận đo chiều dài, và trù tính: ta sẽ cột đầu khúc cây trúc vào một thân cây ở đây, buộc đầu kia quanh vào lưng của ta. Rồi ta sẽ nhảy trở về cây xoài, và với chiếc cầu ta thiết lập, đàn khỉ con của ta sẽ trốn thoát được.
Nhanh như gió, khỉ chúa trở về nơi bầy con đang lo lắng chờ đợi. Nhưng nó đã lầm lẫn trong sự tính toán, vì quên tính phần ngọn trúc buộc quanh lưng nó. Cành trúc quá ngắn, khỉ chúa chỉ có thể vừa với tới được nhánh cây xoài. Hết sức cố gắng, nó ráng bám vào một nhánh cây và bảo đàn khỉ: hãy mau bước ngang qua lưng tôi, đi tới chiếc cầu trúc để vượt thoát đến bờ bên kia.
Từng con một, tám ngàn khỉ con cúi đầu chào khỉ chúa, nhẹ nhàng bước qua trên lưng của nó để đến chiếc cầu trúc. Trong đàn khỉ có một con ác độc tên Đề Bà Đạt Đa, rất ganh ghét khỉ chúa. Nó tự nghĩ: đây là cơ hội tốt để giết chết kẻ thù của mình. Do đó nó giẫm mạnh lên thân khỉ chúa khiến lưng con này bị gãy và rất đau. Đề Bà Đạt Đa tàn ác đã an toàn tới được cành trúc, bỏ mặc khỉ chúa bị thương nằm chết một mình.
Vua Bờ Ra Ma Đát thức dậy, chứng kiến mọi việc xảy ra. Lòng đức vua vô cùng xót thương con khỉ chúa anh hùng. Sáng hôm sau, ông truyền lệnh cho quân lính mang khỉ chúa xuống từ cành cây nó đang còn bám vào. Người ta tắm rửa khỉ chúa bị thương trong nước thơm dịu dàng nhất, mặc cho nó chiếc áo vải vàng mềm mại.
Đức vua ngồi bên cạnh con khỉ đầu đàn và hỏi: này khỉ chúa cao cả, nhà ngươi đã dùng thân mình làm chiếc cầu để cho đàn khỉ đi qua. Làm vậy, ngươi đã hy sinh mạng sống của mình. Ngươi là gì của bầy khỉ, và chúng là thế nào đối với nhà ngươi?
Con khỉ chúa sắp chết trả lời: tâu đại vương, đàn khỉ là con của tôi, và tôi là thủ lãnh và người dẫn dắt chúng. Chúng mến thương và tin tưởng nơi tôi. Tôi không có gì ân hận khi từ giã cõi đời này, vì tôi đã cứu thoát được thần dân của tôi. Nếu muốn trị nước có kết quả tốt, thì điều trước tiên là ngài nên luôn luôn lo nghĩ đến sự hạnh phúc và an lạc của người dân.
Nói xong, khỉ chúa nhắm mắt lìa đời. Vua Bờ Ra Ma Đát ra lệnh lo tang lễ cho nó với tất cả điều vinh dự của một đức vua. Người ta dựng lên một ngọn tháp kỷ niệm tại nơi thân khỉ chúa đã được hỏa táng. Khi nhà vua trở về thành Ba La Nại, ông ra lệnh xây một ngôi tháp khác để tôn thờ khỉ chúa, và khuyên bảo dân chúng nên tỏ lòng cung kính, nhằm tưởng niệm một con vật thật hết sức hy sinh. Suốt đời, nhà vua luôn ghi nhớ những lời nói cuối cùng của khỉ chúa, và đã cai trị dân chúng một cách sáng suốt và nhân từ.
Khi tai họa đến, khỉ chúa không ra lệnh cho con khác hy sinh thay mình. Nó tự lấy thân mình làm cầu. Nó tính toán sai một đoạn trúc, nhưng nó không bỏ cuộc. Nó bám vào cành cây, chịu đau, để từng con khỉ bước qua lưng mình. Tám ngàn con khỉ đi qua, là tám ngàn lần lưng nó chịu nặng. Vậy mà nó vẫn bám chặt, cho đến khi con cuối cùng qua khỏi.
Lời cuối cùng của khỉ chúa đáng để khắc ghi: muốn trị nước có kết quả tốt, thì điều trước tiên là luôn luôn lo nghĩ đến sự hạnh phúc và an lạc của người dân. Câu ấy không chỉ dành cho vua chúa. Người làm cha mẹ, lo cho con cái ăn no mặc ấm trước khi lo cho mình, là đang sống đúng câu ấy. Người làm sếp, lo cho nhân viên có việc làm ổn định trước khi lo cho lợi nhuận của mình, là đang sống đúng câu ấy.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư