Có một câu nói của người xưa: làm gì cũng vừa đủ mới khéo. Nói vừa đủ thì người ta nghe. Ăn vừa đủ thì no mà không mệt. Làm vừa đủ thì xong mà không hỏng. Nhưng đời mình, cái khó nhất là biết đâu là vừa đủ. Truyện xưa kể về hai cha con người đánh trống. Cũng một cái trống, đánh vừa thì được tiền, đánh quá thì mất hết.
Thuở xưa, khi vua Brahmadatta trị vì ở Ba-la-nại, Bồ-tát sanh ra làm người đánh trống, sống ở làng. Khi nghe có lễ tế các vì sao ở Ba-la-nại, người đánh trống suy nghĩ: ta sẽ đánh trống cho quần chúng tụ hội và sẽ được tiền. Nghĩ vậy, người ấy đem con đi theo, đến Ba-la-nại. Tại chỗ ấy, hai cha con đánh trống và được nhiều tiền. Mang theo tiền, trên đường về làng của mình, phải ngang qua một khu rừng có ăn cướp.
Người cha ngăn chận con trai đang miên man đánh trống liên hồi: này con thân, chớ có đánh trống như vậy. Chỉ đánh từng hồi một thôi, như trống của một chủ tướng vậy mà. Dầu bị cha ngăn, đứa con vẫn nói: với tiếng trống, ta sẽ đuổi bọn cướp chạy. Nên nó vẫn đánh trống liên hồi.
Bọn cướp ban đầu nghe tiếng trống, nghĩ là tiếng trống của vị chủ tướng, nên chạy trốn. Nhưng khi nghe tiếng trống một mặt cứ liên hồi, biết không phải là tiếng trống của một chủ tướng, chúng liền trở lại tìm hiểu. Thấy chỉ có hai người, bọn chúng liền xông ra đánh cướp hết cả. Người cha than: vì con đánh trống liên hồi, nên con làm mất tất cả tiền thâu được một cách khó khăn.
Nói xong, người cha đọc bài kệ: Đánh, đánh, chớ đánh quá! Đánh quá thành không tốt, do đánh, được của tiền, do đánh, tiền mất hết. Sau khi kể pháp thoại này, bậc Đạo sư kết hợp hai câu chuyện, và nhận diện Tiền thân: lúc bấy giờ, đứa con trai là Tỷ-kheo khó bảo này, còn người cha chính là Ta vậy.
Nghe tới đây, có người sẽ bảo: đứa con sai ở chỗ không nghe lời cha. Đúng, nhưng chưa đủ. Đứa con sai ở chỗ không hiểu: cái gì cũng có liều lượng của nó. Trống của chủ tướng đánh từng hồi, có nhịp, có khoảng lặng. Tiếng trống ấy làm người ta nể, vì nó giống tiếng của người có quyền, có kỷ luật. Còn trống đánh liên hồi, không ngừng, không nhịp, nghe qua đã biết là trống của kẻ không biết gì. Bọn cướp chạy lúc đầu không phải vì sợ tiếng trống. Mà vì tưởng đó là trống chủ tướng. Khi nghe kỹ, chúng biết ngay: không phải.
Đời mình cũng có những cái trống như vậy. Có người nói một câu thì người ta nghe. Nói mười câu thì người ta chán. Có người khuyên một lần thì con nghe. Khuyên mười lần thì con bực. Có người khoe một lần thì người ta mừng cho. Khoe mãi thì người ta nghi. Có người giúp một lần thì người ta nhớ ơn. Giúp mãi, can thiệp mãi, thì người ta thấy phiền. Cái khác nhau giữa khéo và vụng, nhiều khi chỉ nằm ở chỗ: biết dừng ở đâu.
Đứa con trong truyện không phải là đứa xấu. Nó muốn bảo vệ cha, bảo vệ tiền. Nó nghĩ đánh càng mạnh, cướp càng sợ. Suy nghĩ ấy nghe có lý. Nhưng nó quên mất một điều: kẻ địch cũng biết nghe. Bọn cướp không ngu. Chúng nghe tiếng trống mà đoán người đánh trống là ai. Trống đánh liên hồi, không nhịp, không lặng, chính là tự khai ra mình: tôi chỉ là một đứa trẻ không biết gì. Làm quá, chính là tự tố cáo mình.
Người cha trong truyện là Bồ-tát. Ông không cấm con đánh trống. Ông chỉ bảo: đánh từng hồi một thôi, như trống của một chủ tướng vậy mà. Nghĩa là: vẫn đánh, nhưng đánh cho giống người có bản lĩnh. Đánh ít, đánh đúng nhịp, đánh có khoảng lặng. Cái khoảng lặng ấy mới là cái làm người ta nể. Người nói ít mà nói đúng, đáng sợ hơn người nói nhiều. Người làm ít mà làm chắc, đáng tin hơn người làm nhiều mà ẩu.
Và còn một bài học nữa: lời cha dặn, nghe thì không mất gì. Đứa con không nghe, mất hết tiền. Trong đời, có những lời khuyên nghe qua tưởng như cản trở mình. Cha bảo đừng đánh nữa, mình tưởng cha nhát. Thầy bảo đừng làm vậy, mình tưởng thầy khó. Bạn bảo dừng lại đi, mình tưởng bạn ghen tị. Nhưng người từng trải nhìn ra cái mà mình chưa nhìn ra. Cha nhìn ra bọn cướp sẽ nghe ra. Con chỉ nhìn thấy tiếng trống của mình. Người cha nhìn thấy tai của kẻ địch.
Hôm nay, nếu bạn đang làm một việc gì đó mà càng làm càng rối, hãy dừng lại một nhịp. Hỏi mình: mình có đang đánh trống liên hồi không? Mình có đang nói quá nhiều, làm quá nhiều, lo quá nhiều, đến mức tự tố cáo mình không? Nếu có, hãy đánh chậm lại. Một hồi trống, rồi lặng. Một câu nói, rồi nghe. Một bước đi, rồi nhìn. Vừa đủ mới là khéo. Đánh quá, thành không tốt. Do đánh, được của tiền. Do đánh, tiền mất hết. Cùng một cái trống, cùng một đôi tay. Chỉ khác nhau ở nhịp.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư