Có những người rất giỏi làm ra vẻ liêm khiết. Họ trả lại từng đồng lẻ. Họ không lấy một cọng rau của ai. Họ nói những lời rất đạo đức. Người ta nhìn vào, tưởng họ là người tốt nhất đời. Đến khi mất một số tiền lớn, mới biết kẻ lấy chính là họ.
Ngày xưa, gần một ngôi làng nhỏ, có một người tu khổ hạnh lừa đảo, thuộc ngoại đạo bện tóc. Một người điền chủ làm cho người ấy một cái chòi lá trong rừng để ở, nuôi sống kẻ ấy bằng đồ ăn ngon lành. Người điền chủ tin người ngoại đạo ấy là người có giới đức.
Vì sợ ăn trộm, một hôm, người điền chủ đem đến chòi lá của người ngoại đạo năm trăm đồng tiền vàng, chôn dưới đất, yêu cầu người ấy coi ngó dùm.
Vị tu khổ hạnh nói: thưa hiền giả, đối với những người xuất gia, không nên nói lời như vậy. Chúng tôi không có lòng tham với gia sản của người khác.
Người điền chủ tin lời, ra đi. Kẻ ác khổ hạnh suy nghĩ: chừng ấy tiền đủ sống trọn đời người. Sau một vài ngày, kẻ ấy lấy số tiền, chôn tại một chỗ bên vệ đường, rồi trở về sống tại chòi lá.
Ngày kế tiếp, kẻ ấy đi đến nhà người điền chủ sau khi ăn cơm, nói: thưa hiền giả, nhờ ngài, tôi đã sống đây một thời gian dài. Sống tại một chỗ quá lâu cũng như sống chung đụng với loài người. Sống chung đụng là một cấu uế đối với người xuất gia. Do vậy tôi sẽ ra đi.
Nói vậy xong, dầu được yêu cầu nhiều lần, kẻ ấy cũng không muốn trở lại. Người điền chủ tiễn kẻ ấy ra tận cửa làng rồi mới trở về.
Người tu khổ hạnh đi một lát, rồi suy nghĩ: ta nên lừa dối người điền chủ này. Nghĩ vậy, kẻ ấy cầm một ngọn cỏ giữa búi tóc và đi trở về.
Người điền chủ hỏi: sao Tôn giả trở về?
Kẻ ấy đáp: thưa hiền giả, một ngọn cỏ từ mái nhà của hiền giả đã mắc vào bện tóc của tôi. Người xuất gia không được lấy sự vật không cho. Vậy tôi trở về đem trả ngọn cỏ ấy.
Người điền chủ nói: Tôn giả hãy vứt ngọn cỏ rồi đi. Và nghĩ: vị này không lấy gia sản của người khác dù chỉ một ngọn cỏ. Ôi, Tôn giả này thật tế nhị đối với ta. Người điền chủ sanh lòng tịnh tín, đảnh lễ kẻ ấy, rồi từ biệt.
Lúc bấy giờ, vì mục đích buôn bán, Bồ-tát đi đến biên địa, ở tại trú xứ ấy. Nghe lời người tu khổ hạnh nói, Bồ-tát suy nghĩ: chắc hẳn kẻ ác khổ hạnh này có lấy tiền bạc gì của người điền chủ này.
Bồ-tát hỏi người điền chủ: này bạn, bạn có giao cái gì cho người tu khổ hạnh này giữ không? Người điền chủ đáp: thưa bạn, tôi có giao cho vị ấy giữ năm trăm đồng tiền vàng.
Bồ-tát bảo: vậy hãy tìm kiếm số tiền ấy. Người điền chủ đi đến chòi lá, tìm không thấy số tiền, liền trở về báo cho Bồ-tát.
Bồ-tát nói: không có ai khác lấy tiền vàng của bạn ngoài tên khổ hạnh bện tóc lừa đảo. Chúng ta hãy đuổi theo bắt lấy nó.
Họ chạy đuổi theo, bắt được tên tu khổ hạnh lừa đảo, đánh nó, bảo nó đem trả tiền vàng. Thấy số tiền vàng đã được trả lại, Bồ-tát khinh bỉ nói với tên tu khổ hạnh: ngươi thật không dính một ngọn cỏ, mà lại dính đến năm trăm đồng tiền vàng!
Rồi Bồ-tát đọc bài kệ:
Nghe lời của ngươi nói, Lời nhẹ nhàng êm dịu, Không dính đến ngọn cỏ, Mà dính năm trăm vàng.
Đức Phật kể chuyện này cho các Tỷ-kheo nghe, về một vị Tỷ-kheo lừa đảo. Ngài nói: không phải chỉ hôm nay vị này mới lừa đảo. Trong quá khứ, vị ấy cũng đã lừa đảo rồi.
Câu chuyện này là một bài học về cách nhìn người. Người điền chủ nhìn người tu khổ hạnh bằng một ngọn cỏ. Thấy kẻ ấy trả lại ngọn cỏ, ông tin kẻ ấy liêm khiết. Ông không nhìn năm trăm đồng tiền vàng. Ông không kiểm tra chòi lá. Ông chỉ nhìn cái nhỏ mà quên cái lớn.
Kẻ lừa đảo thì rất hiểu điều ấy. Hắn biết người ta hay tin vào những việc nhỏ. Trả lại một ngọn cỏ thì ai cũng tin. Nói một lời đạo đức thì ai cũng kính. Làm một việc thiện nhỏ thì ai cũng khen. Hắn diễn đúng cái vai ấy, để che đi việc lớn hắn đang làm sau lưng.
Trong đời mình, ta gặp nhiều người như vậy. Người nói hay về liêm khiết, mà tay thì không sạch. Người khoe mình không tham một đồng, mà lại tham cả một gia tài. Người giữ đúng những việc nhỏ nhặt, mà bỏ qua những việc lớn lao.
Ngược lại, cũng có những người không nói gì về liêm khiết. Họ không khoe mình trả lại cái gì. Họ chỉ lặng lẽ làm đúng việc của mình. Người như vậy mới đáng tin.
Bồ-tát trong chuyện là người nhìn ra sự thật. Ngài nghe lời kẻ tu khổ hạnh nói, không tin ngay. Ngài suy nghĩ, rồi hỏi người điền chủ: bạn có giao cái gì cho hắn giữ không? Chỉ một câu hỏi ấy, sự thật lộ ra.
Muốn biết một người có thật sự tốt hay không, đừng nhìn việc nhỏ họ làm trước mặt mình. Hãy nhìn việc lớn họ làm sau lưng mình. Đừng nghe lời họ nói về mình. Hãy xem tiền bạc, tài sản, những thứ họ giữ dùm mình có còn nguyên không.
Người điền chủ mất năm trăm đồng tiền vàng không phải vì hắn giỏi. Mà vì ông quá tin. Tin vào một ngọn cỏ. Tin vào một lời nói nhẹ nhàng êm dịu. Tin mà không kiểm chứng.
Cho nên, tin người là tốt. Nhưng tin mà không kiểm chứng là dại. Người hiền cũng cần kiểm chứng. Việc thiện cũng cần nhìn cho kỹ. Cái gì quá hoàn hảo, quá đạo đức, quá liêm khiết trước mặt mình, thì càng nên xem lại sau lưng họ.
Kẻ lừa đảo trả lại ngọn cỏ để lấy năm trăm đồng vàng. Cái giá của một ngọn cỏ là năm trăm đồng vàng. Ai mà tin vào ngọn cỏ, thì sẽ mất năm trăm đồng vàng.
Đừng để mình là người điền chủ ấy. Hãy học cách nhìn của Bồ-tát: nghe thì nghe, nhưng phải hỏi, phải kiểm tra, phải nhìn cả việc lớn lẫn việc nhỏ. Người tốt thật thì không sợ kiểm tra. Chỉ kẻ lừa đảo mới sợ người ta nhìn sau lưng mình.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư