Có một nỗi oan rất phổ biến trong đời: mất đồ rồi đổ cho người vô tội. Mất tiền trong nhà thì nghi người giúp việc. Mất hàng trong kho thì nghi nhân viên mới. Mất điện thoại trong lớp thì nghi đứa học trò nghèo nhất. Người ta nghi không phải vì có bằng chứng, mà vì cần một người để trút giận, cần một cái tên để khép vụ việc lại cho xong. Mà oan nhất là khi người bị nghi, vì sợ hãi, đành nhận bừa một tội mà mình không làm.
Thời Đức Phật, Trưởng lão A-nan từng gỡ một vụ oan như vậy mà không làm khổ ai. Một hôm, một viên ngọc trên khăn của vua Kosala bị mất. Vua cho bắt tất cả mọi người trong nội cung, tra hỏi làm phiền nhiễu rất nhiều người mà vẫn không tìm ra. A-nan đến, hỏi vua có mất ngọc phải không, rồi hiến một cách: đừng tra khảo đông người nữa. Hãy cho mỗi người bị nghi một nắm rơm, bảo họ ngày mai đem đặt tại một chỗ. Người nào lấy ngọc sẽ giấu ngọc trong nắm rơm mà đem lại. Ba ngày trôi qua, không ai đem lại.
A-nan lại hiến cách thứ hai: đặt một cái ghè nước lớn trong sân, treo màn xung quanh, bảo mọi người trong cung lần lượt vào một mình, rửa tay rồi đi ra. Kẻ trộm nghĩ: vị Chưởng khố Chánh pháp đã nắm lấy việc này, nếu không tìm ra sẽ không bỏ cuộc. Nay đã đến lúc phải trả lại viên ngọc. Nó giấu ngọc trong người, vào trong màn, bỏ ngọc vào ghè nước rồi đi ra. Đổ nước ra, người ta tìm được viên ngọc. Cả cung điện đều mừng, nói: nhờ Trưởng lão, chúng tôi thoát khỏi đau khổ lớn.
Các Tỳ-kheo bàn tán về trí tuệ của A-nan. Đức Phật nghe được, liền nói: không phải chỉ nay, đồ vật đã vào tay người khác lại tìm được là nhờ A-nan. Thuở trước, các bậc hiền trí không làm phiền nhiễu đại chúng, chỉ với phương tiện, tìm được đồ vật đã đi vào tay của loài vật. Rồi Ngài kể câu chuyện quá khứ.
Thuở xưa, khi vua Brahmadatta trị vì ở Ba-la-nại, Bồ-tát là vị đại thần của vua, thuần thục mọi nghề. Một hôm, vua cùng đoàn tùy tùng đi chơi công viên, rồi xuống hồ tắm. Các cung nữ cởi vàng ngọc trang sức, đặt vào hộp, giao cho nữ tỳ trông coi. Có một con khỉ cái ngồi trên cành cây, thấy vậy thì muốn đeo sợi dây chuyền bằng ngọc của hoàng hậu. Nó ngồi chờ, đến lúc nữ tỳ ngủ gật, liền leo xuống mau như gió, lấy sợi dây chuyền, leo lên cây, giấu vào một lỗ cây, rồi ngồi canh với dáng điệu bình tĩnh.
Nữ tỳ tỉnh dậy, không thấy dây chuyền, quá sợ hãi, liền la to: có người đàn ông lấy cắp dây chuyền của hoàng hậu rồi chạy trốn. Lính gác chạy đi tìm trộm khắp nơi. Một người dân quê đang lễ bái, nghe tiếng la thì hoảng sợ bỏ chạy. Thấy vậy, lính nghĩ nó là trộm, đuổi theo bắt nó, đánh nó. Người dân quê nghĩ: nếu ta nói không lấy, mạng sống hôm nay không còn nữa. Chúng sẽ đánh và giết ta. Vậy ta hãy nhận là có lấy. Nó nhận có lấy, liền bị trói dẫn đến vua.
Vua hỏi: vật ấy ở đâu rồi? Người dân quê đáp: tôi lấy để làm gì, tôi là người từ trước không bao giờ có được cái giường chiếc ghế. Nhưng người triệu phú bảo tôi lấy, tôi lấy rồi giao cho ông ta. Vua gọi triệu phú đến. Triệu phú nói: tôi đã đưa cho người cố vấn tế tự. Cố vấn tế tự nói: tôi đã đưa cho người nhạc trưởng. Nhạc trưởng nói: tôi đã cho một người kỹ nữ. Kỹ nữ nói: cô không lấy. Trời tối, vua hẹn ngày mai xét tiếp.
Lúc ấy Bồ-tát suy nghĩ: đồ trang sức mất trong công viên, mà kẻ dân quê ở ngoài công viên, cửa lại có lính gác, thì không thể vào lấy rồi chạy ra được. Người nghèo khổ này nói đưa cho triệu phú, có lẽ chỉ để tự giải thoát cho mình. Triệu phú nói đưa cho cố vấn tế tự, có lẽ muốn làm cho kẻ ấy thành đồng lõa để cùng được thoát. Cố vấn tế tự nói đưa cho nhạc trưởng, có lẽ nghĩ nhờ nhạc trưởng sẽ sống vui trong nhà tù. Nhạc trưởng nói cho kỹ nữ, hy vọng được hưởng lạc thú với kỹ nữ ở trong tù. Cả năm người này không thể là kẻ trộm. Trong công viên có nhiều loài khỉ. Vật trang sức có lẽ đã rơi vào tay một con khỉ cái.
Bồ-tát xin vua giao năm người ấy cho mình. Ngài cho họ ở chung một chỗ, có người lóng tai nghe họ nói chuyện. Quả nhiên, trong tù, năm người cãi nhau: người này trách người kia sao lại khai bừa tên mình. Triệu phú trách dân quê sao nói đưa cho mình trong khi hai người chưa từng gặp nhau. Dân quê đáp: tôi nghĩ nương nhờ vào ông mới được giải thoát. Cố vấn tế tự, nhạc trưởng, kỹ nữ cũng khai ra lý do của mình. Nghe xong, Bồ-tát biết chắc năm người ấy không phải là trộm.
Ngài sai làm nhiều đồ trang sức bằng chuỗi hạt, bắt một số khỉ cái, cho chúng đeo vòng hạt rồi thả ra. Bầy khỉ cái đeo vòng, tự mãn, đi qua đi lại khoe với con khỉ cái ăn trộm. Con khỉ ấy không dằn nổi lòng ganh tỵ, liền nói: quý gì đồ trang sức bằng hạt ấy, rồi lấy sợi dây chuyền ngọc thật mang vào. Người rình sẵn thấy vậy, liền lấy lại dây chuyền, mang về cho Bồ-tát. Bồ-tát dâng vua và kể lại toàn bộ sự việc. Vua rất bằng lòng, thưởng cho Bồ-tát rất nhiều vàng ngọc và nói lên bài kệ, đại ý rằng: ra chiến trận thì cần anh hùng, khuyên bảo thì cần bình tĩnh, ăn uống thì cần bạn thân, gặp việc thì cần bậc hiền trí.
Câu chuyện này dạy một bài học rất thực tế: đừng vội kết tội khi chưa biết rõ. Người bị đánh, bị dọa, sẽ nhận bừa để được yên thân. Lời khai dưới đòn roi không phải là sự thật, mà chỉ là tiếng kêu cứu. Năm người trong truyện, ai cũng khai bừa vì một lý do riêng: người muốn thoát thân, người muốn có đồng lõa, người muốn sống vui trong tù. Lời khai của họ chằng chịt như sợi dây rối, càng tra hỏi càng rối thêm.
Người hiền trí làm khác. Bồ-tát không đánh ai thêm một roi nào. Ngài chỉ ngồi yên mà suy nghĩ: vật mất ở đâu, ai có thể vào chỗ ấy, ai không thể. Rồi ngài lắng nghe, rồi bày ra một cách để sự thật tự lộ ra: cho khỉ đeo vòng hạt, để con khỉ ăn trộm tự khoe của vì ganh tỵ. Không cần tra khảo, sự thật tự bước ra ánh sáng.
Ngày nay, trong nhà, trong cơ quan, trong trường học, mỗi khi mất mát xảy ra, chúng ta vẫn có hai cách. Một cách là la hét, nghi ngờ, tra hỏi cho ra một cái tên. Cách ấy nhanh, nhưng thường bắt nhầm người vô tội. Một cách khác là bình tĩnh lại, suy nghĩ xem chuyện gì thật sự đã xảy ra, lắng nghe kỹ, rồi tìm cách khéo léo để sự thật tự hiện ra. Cách ấy chậm hơn, nhưng cứu được người vô tội, và tìm ra được đồ mất.
Xin nhớ bài kệ cuối truyện: gặp việc thì cần bậc hiền trí. Hiền trí không phải là người biết nhiều, mà là người khi gặp việc rối thì không rối theo. Người ấy bình tĩnh, suy xét, lắng nghe, rồi mới hành động. Nhờ vậy, vụ án tưởng như bế tắc lại được gỡ ra êm đẹp, không ai bị oan, mà viên ngọc vẫn tìm về đúng chủ của nó.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư