Trong đời, có những tài năng nhìn qua thì chẳng có gì ghê gớm, vậy mà khi dùng đúng chỗ, nó lại cứu được cả một tình thế. Một người biết sửa xe, một người biết nấu ăn ngon, một người biết nói đúng một câu vào đúng lúc. Những nghề ấy không sang trọng, không ồn ào, nhưng ai đã từng nhờ đến thì biết: có một nghề tinh trong tay, đi đâu cũng sống được. Ngược lại, có những tài năng lớn mà dùng sai chỗ, thì chỉ gây hại. Giỏi mà không biết dùng đúng lúc, đúng việc, thì cái giỏi ấy trở thành cái họa.
Ngày xưa, có một vị Tỷ-kheo thiện xảo trong nghề ném đá. Một hôm, vị ấy đưa một Tỷ-kheo trẻ đi tắm ở sông Aciravati. Thấy hai con ngỗng trời trắng bay ngang qua, vị ấy khoe: với hòn đá, ta sẽ ném trúng mắt con ngỗng trời bay sau, làm cho ngỗng rơi xuống dưới chân ta. Người kia không tin. Vị ấy cầm một hòn đá có ba cạnh, liệng về phía sau lưng con ngỗng. Ngỗng nghe tiếng đá, quay đầu lại nghe. Trong giây phút ấy, vị ấy lấy một hòn đá tròn, quăng trúng con mắt bên kia của ngỗng. Hòn đá đi xuyên qua con mắt bên này. Con ngỗng kêu lên một tiếng lớn rồi rơi xuống dưới chân hai vị. Vị Tỷ-kheo kia trách vị ấy đã làm một việc hoàn toàn không thích đáng, rồi dẫn vị ấy đến gặp đức Phật. Đức Phật quở trách và nói: này các Tỷ-kheo, không phải chỉ nay Tỷ-kheo ấy mới thiện xảo trong nghề của mình. Thuở xưa, vị ấy cũng đã thiện xảo rồi. Rồi Ngài kể câu chuyện quá khứ.
Thuở ấy, khi vua Brahmadatta trị vì ở Ba-la-nại, Bồ-tát là một đại thần của vua. Lúc bấy giờ, vị cố vấn tế tự của vua nói nhiều, lắm mồm lắm miệng. Khi ông ta bắt đầu nói, người khác không có cơ hội để nói. Nhà vua suy nghĩ: ta phải tìm cho được người có thể cắt đứt lời nói của nó. Từ đó, vua đi tìm một người như vậy.
Lúc bấy giờ, ở Ba-la-nại có một người què, thuần thục trong nghề ném đá. Các đứa trẻ trong làng đặt nó trên chiếc xe nhỏ, kéo ra cửa thành. Tại đó, có một cây bàng lớn có nhiều cành lá rậm rạp. Các đứa trẻ đưa nó ra tại đấy, vây quanh và cho nó một số tiền nhỏ, bảo làm hình con voi, con ngựa. Nó ném đá và tạo thành hình các con vật trên các ngọn lá của cây bàng.
Rồi nhà vua, trong khi đi dạo công viên, đến tại chỗ ấy. Các đứa trẻ sợ nghi vệ của vua nên bỏ chạy, chỉ còn lại người què nằm đó. Vua đi đến gốc cây bàng, ngó lên, thấy tất cả lá bị cắt đứt, liền hỏi ai đã làm như vậy. Khi được nói chính là người què đã làm, nhà vua suy nghĩ: nhờ người này, nay đã có cách có thể cắt lời nói của vị Bà-la-môn ấy được!
Vua bèn hỏi người què có thể làm cho vị Bà-la-môn lắm mồm ấy ngưng nói được không. Người què đáp: thưa Đại vương, có thể được, nếu tôi có hột phân dê khô đầy một ống thổi. Vua đem người què về cung, bảo nó ngồi sau lưng một cái màn có một lỗ hở, đặt ghế ngồi của vị Bà-la-môn hướng về lỗ hở ấy, và cho đặt gần người què một ống thổi đầy phân dê khô.
Vị Bà-la-môn đi đến hầu vua, ngồi trên ghế riêng của ông ta và bắt đầu câu chuyện. Cũng như bao lần trước, ông ta không cho ai khác có cơ hội để nói. Bấy giờ, người què, ngang qua lỗ hở của màn, bắn phân dê từng viên một, vào đúng cổ họng của vị Bà-la-môn như những con ruồi tuần tự đi vào. Vị Bà-la-môn nuốt các viên phân ấy mỗi khi chúng bay đến. Khi tất cả viên phân dê từ ống thổi đã đi vào bụng vị Bà-la-môn, chúng nở to lên. Khi vua biết được các viên phân dê không còn nữa, mới nói: này sư trưởng, ông nói nhiều quá, nên đã nuốt các viên phân dê đầy cả một ống mà không hay biết gì! Ông không thể tiêu hoá nhiều hơn thế nữa hôm nay. Hãy về uống nước cây tắc, để nôn ra và được khỏi bệnh.
Từ đó về sau, vị cố vấn tế tự ngồi với miệng ngậm câm, không nói gì trong khi bàn luận. Vua nói: lỗ tai của ta được an lạc nhờ người què này! Vua cho nó bốn làng trong bốn phương hướng Đông, Tây, Nam, Bắc, có huê lợi một trăm ngàn đồng. Sau đó Bồ-tát đi đến hầu vua và thưa: thưa Đại vương, nghề này, các bậc hiền trí ở đời cần phải học. Chỉ nghề ném đá đã đem lại cho người què kết quả vinh hiển như vậy. Nói xong, Bồ-tát đọc bài kệ: lành thay, một nghề tinh, dầu đó là nghề gì, xem kẻ què ném đá, được làng cả bốn phương.
Câu chuyện này có hai mặt, một mặt vui, một mặt đáng suy nghĩ. Mặt vui là: một người què, một nghề ném đá tưởng như vô dụng, lại được vua thưởng bốn làng. Vì sao? Vì nghề ấy được dùng đúng chỗ, đúng lúc, để giải quyết đúng một vấn đề: một người nói nhiều quá mà không ai trị được. Nghề nào cũng vậy, không có nghề thấp, chỉ có người không chịu học cho tinh. Học cho tinh một nghề, thì nghề ấy nuôi được mình, thậm chí đưa mình lên cao.
Mặt đáng suy nghĩ nằm ở câu chuyện hiện tại: vị Tỷ-kheo ném đá trúng mắt ngỗng trời. Cùng một tài năng, nhưng dùng để khoe khoang và làm hại một sinh mạng, thì tài năng ấy trở thành lỗi lầm, bị đức Phật quở trách. Còn người què dùng tài năng để giúp vua, giúp mọi người được yên tai, thì tài năng ấy trở thành công đức, được thưởng bốn làng.
Cho nên, điều quan trọng không phải là mình giỏi cái gì, mà là mình dùng cái giỏi ấy vào việc gì. Giỏi mà dùng để hại người, để khoe mình, thì càng giỏi càng nguy. Giỏi mà dùng để giúp người, để giải quyết việc khó, thì dù nghề ấy nhỏ đến đâu, cũng đáng quý như vàng. Và một điều nữa: người nói nhiều quá, nói không cho ai nói, thì sớm muộn cũng sẽ nuốt phải thứ mình không muốn nuốt. Biết dừng lời đúng lúc, đó cũng là một nghề tinh cần phải học.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư