Người ta thường nghĩ bạn bè phải ngang hàng nhau mới chơi được với nhau. Giàu chơi với giàu, giỏi chơi với giỏi, có quyền chơi với có quyền. Ai thấp kém hơn thì không xứng làm bạn. Nhưng có những lúc hoạn nạn đến, người cứu mình lại không phải là người giàu nhất, giỏi nhất, quyền lớn nhất trong đám bạn, mà lại là người nhỏ bé nhất, khiêm tốn nhất, mà mình ít để ý nhất. Lúc ấy mình mới hiểu: tình bạn không đo bằng địa vị, mà đo bằng lòng.
Ngày xưa, ông Cấp Cô Độc có một người bạn chân thật. Các thân hữu, bạn bè quen biết, các thân tộc của ông ngăn chận ông: thưa Đại trưởng giả, người này không ngang bằng, không hơn Trưởng giả về thọ sanh, dòng họ, tài sản, ngũ cốc. Trưởng giả chớ chơi thân với người ấy. Cấp Cô Độc trả lời: tình bạn thân chớ nên dựa vào sự so sánh thấp hơn, bằng nhau hay cao hơn. Trưởng giả không nghe lời can ngăn, đi về làng mà Trưởng giả làm thôn trưởng, mời người ấy làm quản lý gia sản của mình. Mọi việc xảy ra như trong chuyện Tiền thân Kalakanni. Khi Trưởng giả tường thuật sự việc lên bậc Đạo Sư, Ngài nói: này gia chủ, một người bạn chân thật không bao giờ nhỏ hơn. Ở đây, sự đo lường tình bạn nằm ở khả năng bảo vệ tình bạn. Một người bạn chân thật bằng mình hay kém hơn mình phải được xem là cao hơn. Thuở trước, bạn bè chân thật đã cứu được cung điện của một thần cây. Rồi Ngài kể câu chuyện quá khứ.
Thuở ấy, khi vua Brahmadatta trị vì ở Ba-la-nại, Bồ-tát sanh làm vị thần một khóm cỏ lau kusa trong công viên của vua. Trong công viên ấy, gần nơi tấm đá vua thường ngồi, có một cây mơ ước, thân cây cao thẳng, cành lá sum suê, rất được vua ưa thích. Tại đấy sanh ra một thần cây, trước kia là một ông vua có uy quyền lớn. Bồ-tát là bạn thân với thần cây ấy.
Lúc bấy giờ, vua sống trong lâu đài được một cột trụ chống đỡ, nhưng cây cột ấy bị lung lay. Vua cho gọi thợ mộc và bảo: cột trụ độc nhất chống đỡ lâu đài của trẫm bị lún, hãy lấy một cây cột khác, có lõi cứng rắn thay vào. Tốp thợ mộc vâng theo lời vua, đi tìm một cây thích hợp, nhưng chưa tìm được. Họ đi vào công viên, thấy cây ước mơ liền đến yết kiến vua. Khi vua hỏi có tìm được cây nào thích hợp không, họ thưa: tâu Đại vương, chúng tôi đã thấy, nhưng không dám đốn cây ấy. Được vua hỏi vì sao, họ thưa: chúng tôi không tìm thấy một cây nào khác nên đã đi vào công viên. Tại đấy, trừ cây điềm lành của vua, chúng tôi không tìm thấy cây nào khác. Nhưng chúng tôi không dám đốn cây điềm lành ấy.
Vua nói: hãy đốn cây ấy và làm trụ cột cho lâu đài của trẫm. Trẫm sẽ trồng một cây điềm lành khác. Các người ấy vâng lời, đem theo đồ cúng thần, đi đến công viên, dâng lễ vật cúng cho cây, trình thần cây biết ngày mai sẽ đốn cây, rồi đi về. Nữ thần cây biết được sự việc này suy nghĩ: ngày mai, nhà ở của ta bị hủy hoại, rồi ôm các con, ta sẽ đi đâu bây giờ? Nữ thần cây không tìm thấy chỗ cần đi, phải cõng con trên lưng rồi khóc. Các thần rừng, bạn bè thân thích của nữ thần cây ấy, tới hỏi nguyên do. Sau khi nghe sự việc, thấy mình không có phương tiện gì để chận tay các người thợ mộc lại, liền ôm nữ thần cây ấy và bắt đầu khóc. Lúc bấy giờ Bồ-tát đi đến thăm nữ thần cây, biết được sự việc liền nói: chớ lo nghĩ, ta sẽ không để cho chặt cây. Ngày mai, khi thợ mộc đến, ta sẽ có cách đối phó.
Ngày hôm sau, khi tốp thợ mộc đến, Bồ-tát hóa làm con cắc kè, đến trước thợ mộc, chui vào giữa rễ của cây điềm lành, làm cho cây ấy như trống rỗng, rồi con cắc kè leo lên chính giữa cây, chui ra khỏi đầu thân cây rồi nằm xuống, lắc đầu qua lại. Người tổ trưởng thợ mộc thấy vậy, lấy tay đập vào thân cây và nói: cây này trống rỗng, không có lõi. Bữa qua, không nhìn kỹ, chúng ta đã làm lễ cúng dâng. Rồi anh ta bỏ đi, đầy khinh bỉ đối với cây to lớn mà không chắc ấy. Như vậy, nữ thần cây nhờ Bồ-tát, vẫn làm chủ chỗ ở của mình.
Và nhiều thần cây thân hữu quen biết tụ họp để chúc mừng nàng. Nữ thần cây hài lòng với vị thần đã cho nàng trú xứ, giữa các vị thần ấy, nàng tán thán công đức của Bồ-tát: thưa chư thần, chúng ta có phước đức, có quyền lực lớn, nhưng với trí tuệ chậm chạp, không biết phương tiện này. Còn vị thần khiêm tốn của cây cỏ lau, với trí thông minh của mình, đã cho chúng ta làm chủ ngôi nhà của chúng ta. Thật vậy, chúng ta cần phải làm bạn với các vị bằng ta, hơn ta, và thua ta. Tất cả các vị, tùy theo sức mạnh của mình, có thể giúp các bạn thoát khỏi đau khổ, và an trú trong hạnh phúc. Sau khi tán thán tình bạn, nữ thần cây nói bài kệ: hãy để cho tất cả, bằng, hơn hay thua ta, làm hết sức của mình, trong thời hoạn nạn đến, như ta được giúp đỡ nhờ thần cây cỏ lau!
Câu chuyện này dạy một điều mà ai cũng biết mà ít ai làm: đừng đo bạn bè bằng địa vị. Thần cây cỏ lau chỉ là thần của một khóm cỏ nhỏ, so với nữ thần của cây mơ ước to lớn, thì chẳng là gì cả. Nhưng khi hoạn nạn đến, chính vị thần nhỏ bé ấy đã cứu được cả một cung điện, bằng trí tuệ của mình, chứ không bằng quyền lực. Các vị thần lớn có phước đức, có quyền lực, mà không biết cách, nên chỉ biết ôm nhau mà khóc.
Trong đời sống hôm nay, chúng ta cũng hay mắc lỗi này. Mình chỉ muốn kết bạn với người giàu, người giỏi, người có quyền, vì nghĩ họ mới giúp được mình. Còn người nhỏ bé, nghèo khó, bình thường, thì mình coi thường, không thèm chơi. Nhưng đến lúc hoạn nạn, người giàu chưa chắc đã giúp, người giỏi chưa chắc đã biết cách, người có quyền chưa chắc đã rảnh. Còn người bạn nhỏ bé kia, người mà mình coi thường, lại có thể là người duy nhất nghĩ ra cách cứu mình, như thần cây cỏ lau đã cứu cây ước mơ.
Cho nên, hãy làm bạn với tất cả mọi người, bằng mình, hơn mình, hay thua mình, như nữ thần cây đã nói. Mỗi người đều có sức của mình, đều có thể giúp mình trong lúc hoạn nạn, theo cách của họ. Và chính mình cũng vậy: dù mình nhỏ bé đến đâu, mình vẫn có thể là thần cây cỏ lau của ai đó, cứu được cả một cây ước mơ, chỉ bằng một chút trí tuệ và một tấm lòng.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư