Ngày xưa, trong một hang động giữa rừng sâu, có một vị đạo sĩ ngày ngày tụng kinh. Cứ đến giờ tụng kinh, có một con chồn đến nằm trước cửa hang mà nghe. Dù đêm giông tố sấm sét, chồn cũng không vắng một buổi nào. Nghe riết, chồn thấm được lời kinh, hiểu được nghĩa lý. Rồi một hôm, chồn nảy ra một ý nghĩ lạ: “Nay ta đã hiểu được giáo lý của thánh hiền. Thánh hiền là bậc tôn quý của loài người. Ta hiểu được giáo lý thánh hiền, vậy ta phải được làm vua trong loài thú. Mà vua thì phải có quần thần.”
Thế là chồn đi chiêu binh mãi mã. Gặp con cáo đang bệnh, chồn hăm dọa giết, cáo sợ quá phải phục tùng. Gặp con sói lạc đàn đói khát, chồn và cáo bao vây hăm dọa, sói cũng phải theo. Cứ thế, chồn khéo lợi dụng loài này khắc phục loài khác, chẳng bao lâu cọp, beo, voi, sư tử đều mắc mưu mà phục tùng chồn. Chồn tự xưng làm chúa tể muôn loài.
Có quyền rồi, chồn lại nghĩ: “Ta là vua muôn loài, ta phải có hoàng hậu. Hoàng hậu là loài thú thì tầm thường quá. Ta phải cưới một công chúa trong loài người mới xứng.” Thế là chồn cưỡi voi, dẫn đoàn ác thú vào thành Ba-la-nại, đòi vua gả công chúa cho mình, nếu không sẽ phá tan thành trì, giết sạch dân chúng. Vua và quần thần xanh mặt, bàn nhau hay là gả công chúa đi để cứu trăm họ. Chỉ có một vị đại thần đứng lên nói: từ xưa chưa hề thấy công chúa gả cho loài thú, làm vậy còn gì quốc thể. Ông hiến một kế: hẹn với chồn rằng ngày giao chiến, sư tử đi tiên phong, xáp trận trước rồi mới được rống sau. Nhưng phải dặn dân chúng và voi ngựa trong thành lấy bông gòn nhét tai thật chặt trước.
Đến ngày hẹn, chồn quỷ quyệt không giữ lời, ra lệnh cho sư tử rống to ngay để dọa voi ngựa nhà vua bỏ chạy. Nhưng voi ngựa đã nhét bông gòn nên không nghe thấy gì. Còn chính con chồn, vừa nghe tiếng sư tử rống vang trời, giật mình kinh hãi, từ trên lưng voi rớt xuống đất, bể tim giập mật mà chết ngay tại chỗ. Các loài thú theo sau cũng kinh hoàng chạy tứ tán vào rừng. Nhà vua thắng trận mà không mất người tốn của.
Kể xong truyện này, đức Phật nói bài kệ: “Gian tham chi lắm hỡi chồn ơi! Kiếp thú cưới người được sao ngươi? Quỷ quyệt dẫn binh đòi công chúa, tan thay! Muôn thú được thảnh thơi.” Rồi Phật cho biết: vị đại thần thông minh hiến kế kia là tiền thân của Xá-lợi-phất. Con chồn đòi cưới công chúa là tiền thân của Đề-bà-đạt-đa. Vị vua xứ Ba-la-nại chính là tiền thân của Như Lai.
Truyện con chồn nghe qua thì buồn cười, nhưng ngẫm lại thì rất thấm. Con chồn có thật sự hiểu kinh không? Nó nghe kinh nhiều, nhớ được vài đoạn, nhưng cái hiểu của nó chỉ dừng ở chữ nghĩa. Nó hiểu kinh để rồi tự cho mình cao hơn người khác, tự phong mình làm vua, rồi dùng cái hiểu đó đi dọa nạt, ép buộc người khác. Hiểu biết mà không có khiêm tốn thì biến thành kiêu ngạo. Kiêu ngạo mà có thêm quyền lực thì biến thành tai họa.
Trong đời chúng ta cũng có nhiều “con chồn” như vậy. Có người học được một chút đạo lý, đọc được vài cuốn sách, nghe được vài bài giảng, rồi tưởng mình đã giác ngộ hơn người. Đi đâu cũng dạy đời, ai nói khác ý mình thì chê là ngu. Có người làm được một chút việc thiện, giúp được vài người, rồi tưởng mình là ân nhân của cả thiên hạ, ai không biết ơn mình thì giận. Có người có chút chức quyền, chút tiền bạc, rồi tưởng mình muốn gì cũng được, đòi hỏi những thứ vượt quá phận mình, như con chồn đòi cưới công chúa.
Cái chết của con chồn cũng đáng ngẫm. Nó chết không phải vì kẻ thù mạnh hơn, mà vì chính tiếng rống của con sư tử do nó ra lệnh. Nó dùng mưu mô để dọa người khác, cuối cùng lại tự dọa chết mình. Người sống bằng thủ đoạn, sớm muộn cũng bị chính thủ đoạn của mình hại. Người dùng quyền lực để ép buộc người khác, sớm muộn cũng bị chính quyền lực đó làm cho mù quáng.
Còn vị đại thần trong truyện thì khác. Ông không dùng sức mạnh, ông dùng trí tuệ. Ông biết sư tử rống thì voi ngựa sợ, nhưng ông cũng biết nút bông gòn vào tai thì sẽ không sợ nữa. Ông không cần đánh nhau với con chồn, ông chỉ cần làm cho cái mưu của chồn trở nên vô dụng. Người trí không phải là người đánh thắng kẻ xấu bằng nắm đấm. Người trí là người thấy rõ cái mưu của kẻ xấu và hóa giải nó một cách nhẹ nhàng, không mất người tốn của.
Bài học của truyện này, nói cho đời thường, là ba điều. Một là, học đạo thì phải học cho tới nơi tới chốn, học để sửa mình, không phải học để khoe mình. Biết một chút mà tưởng mình biết hết là nguy hiểm hơn không biết gì. Hai là, có chút hiểu biết, chút quyền lực, chút thành công thì phải biết giữ mình khiêm tốn, đừng đòi hỏi quá phận. Ba là, khi gặp kẻ xấu dùng mưu mô hăm dọa, đừng hoảng sợ mà chiều theo họ, cũng đừng nóng nảy mà đánh nhau với họ. Hãy bình tĩnh nhìn rõ cái mưu đó, rồi tìm cách hóa giải nó bằng trí tuệ, như vị đại thần đã làm.
Con chồn nghe kinh mà vẫn chết vì tham. Nghe kinh không cứu được ai nếu chỉ nghe bằng tai mà không nghe bằng lòng. Học đạo không phải để làm vua thiên hạ. Học đạo là để thấy rõ lòng tham của chính mình, và dừng lại trước khi nó dắt mình đi quá xa.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư