Có người cả đời chạy theo một thứ, có được rồi lại muốn thêm một thứ nữa. Có nhà rồi muốn nhà to hơn. Có xe rồi muốn xe sang hơn. Có chức rồi muốn chức cao hơn. Được khen rồi muốn được khen nhiều hơn. Lúc nào cũng thấy thiếu một chút, lúc nào cũng thấy người khác có hơn mình một chút. Cứ chạy như vậy cho đến cuối đời, ngoảnh lại mới thấy mình chưa bao giờ dừng lại để hưởng cái mình đã có.
Truyện tiền thân của đức Phật kể về một vị vua như vậy. Tên vua là Đảnh-Sanh. Nhờ nhiều kiếp tu hành tích lũy phước đức mà vua được làm Chuyển-luân Thánh-vương, vị vua có phước lớn nhất trong cõi người.
Một ngày rằm, vua tắm gội sạch sẽ, lên lầu dùng ngọ trai. Bỗng từ phương Đông bay đến một bánh xe bằng vàng có ngàn căm, nằm ngay trước mặt vua. Vua khấn nguyện, bánh xe bay đi một vòng khắp mười phương cõi nước rồi trở lại nằm yên trên tay vua. Rồi vào một ngày rằm khác, một thớt voi trắng mình tỏa hương hoa sen đến quỳ mọp trước cửa thành. Rồi một con ngựa màu xanh da trời chói sáng như điện chớp bay xuống cúi đầu chào vua. Rồi một nàng Nữ Bảo đẹp tuyệt vời, thân tỏa mùi thơm, xuất hiện hầu hạ vua. Rồi thần Chủ-Tạng quản thủ tất cả của báu trong thiên hạ đến yết kiến, khuấy nước biển là hiện ra mười kho trân bảo. Rồi thần Chủ-Binh thông suốt binh pháp, trăm trận trăm thắng, đến phò vua.
Vua có đủ bảy báu, đem quân đi chinh phục bốn phương. Phương Đông, phương Tây, phương Bắc, dân chúng nghe vua đến đều vui mừng quỳ kính nghinh đón, xin quy thuận. Cả cõi Diêm-phù-đề và bốn phương thiên hạ đều thần phục về một mối dưới sự trị vì của vua Đảnh-Sanh.
Lúc đó, các quan lại tâu: “Bốn phương thiên hạ đã nằm dưới tay Thánh-thượng. Nay chỉ còn chư Thiên cõi trời Đao-lợi là chưa quy thuận. Vậy mong Thánh-thượng đem bảy báu và quân binh đến đó chinh phục.” Vua nghe theo, mang quân đằng vân lên trời. Vua trời Đế-Thích cùng chư thiên ra cung kính nghinh đón, mời vua vào Thiên-Pháp-Đường, cùng ngồi đối diện đàm đạo. Tướng mạo hai vua đoan trang tốt đẹp giống nhau. Cảnh tiên thiên tuyệt mỹ an nhàn.
Ngay lúc đó, vua Đảnh-Sanh khởi tâm suy nghĩ: “Ta có nên chiếm lấy cõi trời Đao-lợi này để ở lại đây luôn không?” Vừa khởi vọng niệm như vậy, vua liền đọa trở lại cõi trần gian. Nhà vua chán chường đau khổ, tiếc nuối cảnh tiên thiên, ôm lòng hoài vọng nhớ thương, rồi sầu não phát bệnh mà chết.
Đức Phật kể xong, nói với đại chúng: trời Đế-Thích thuở ấy chính là tiền thân của đức Phật Ca-Diếp. Còn vị vua Chuyển-luân Đảnh-Sanh kia chính là tiền thân của ta đây vậy.
Truyện này không kể về một người xấu. Vua Đảnh-Sanh không cướp bóc, không giết hại ai. Vua có phước rất lớn, được bảy báu, được bốn phương quy phục, được chư thiên nghinh đón. Cái làm vua mất tất cả chỉ là một niệm tham khởi lên trong một khoảnh khắc. Có cả thiên hạ rồi, vua vẫn muốn thêm cõi trời. Có cõi trời trước mắt rồi, vua vẫn muốn chiếm lấy làm của riêng. Chỉ một niệm “muốn thêm nữa” đó thôi, mà phước báu bao nhiêu kiếp tan biến trong chớp mắt.
Lòng tham có một đặc điểm rất lạ: nó không bao giờ biết đủ. Người chưa có nhà thì mơ có nhà. Có nhà rồi thì mơ nhà to hơn. Có nhà to rồi thì mơ biệt thự. Người chưa có tiền thì mơ có tiền. Có tiền rồi thì mơ nhiều tiền hơn. Cái “đủ” của lòng tham lúc nào cũng nằm ở phía trước một bước, chạy hoài không tới. Vua Đảnh-Sanh là hình ảnh cực đoan nhất của lòng tham: có cả thiên hạ mà vẫn thấy thiếu, lên tới cõi trời mà vẫn muốn chiếm thêm.
Cái khổ của lòng tham không nằm ở chỗ thiếu thốn. Vua không thiếu gì cả. Cái khổ nằm ở chỗ tâm lúc nào cũng hướng về cái chưa có, mà quên mất cái đang có. Khi tâm chỉ nhìn về cái chưa có, thì dù đang ngồi giữa cảnh tiên thiên đẹp nhất, lòng vẫn không yên. Khi tâm biết dừng lại và nhìn cái đang có, thì dù chỉ là một bữa cơm đạm bạc, lòng vẫn thấy đủ.
Bài học của truyện này không phải là đừng cố gắng, đừng vươn lên. Vua Đảnh-Sanh có phước lớn là vì nhiều kiếp tu hành tích lũy, không phải vì ngồi không mà có. Cố gắng là tốt. Nhưng cố gắng phải đi cùng với biết đủ. Làm việc hết sức mình, rồi nhận kết quả với lòng biết ơn, đó là cố gắng lành. Làm được bao nhiêu cũng thấy thiếu, có bao nhiêu cũng muốn thêm, đó là lòng tham. Hai thứ đó khác nhau ở một chỗ rất nhỏ: một bên thì lòng an, một bên thì lòng không bao giờ an.
Người đời chúng ta, ai cũng có một “cõi trời Đao-lợi” của riêng mình. Có người là chức cao hơn. Có người là nhà to hơn. Có người là con mình phải giỏi hơn con người ta. Có người là được nhiều người khen hơn. Cứ chạy theo cái đó, đến một ngày, như vua Đảnh-Sanh, mình sẽ ngã xuống ngay lúc tưởng như đã có tất cả. Dừng lại đúng lúc không phải là thua. Dừng lại đúng lúc là giữ được những gì mình đã có, và giữ được sự bình an của chính mình.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư