Trong đời, có hai thói quen hay đi cùng nhau, và cùng nhau làm hỏng việc: lười biếng và hấp tấp. Lười thì việc hôm nay để mai. Đến khi không để được nữa, lại làm hấp tấp, làm ẩu, làm cho xong. Kết quả là việc hỏng, người khổ, và người khác cũng bị liên lụy. Câu chuyện hôm nay kể về một anh học trò lười biếng, một cây Varana, và một buổi sáng cả đoàn người lỡ chuyến đi chỉ vì một bó củi tươi.
Chuyện kể rằng, khi Đức Phật ở tại Kỳ Viên, có một Trưởng lão tên là Kutumbikaputtatissa, người biếng nhác, yếu kém, thiếu tinh tấn, tham ăn vị ngon. Một hôm, ba mươi thiện nam tử thân hữu với nhau ở Xá-vệ, đem theo hương hoa, vải áo, đi đến Kỳ Viên để nghe Đức Phật thuyết pháp. Nghe pháp xong, họ xin xuất gia. Trong năm năm, họ học thuộc lòng các bản tóm tắt, biết được những điều gì nên làm, những điều gì không nên làm, học thuộc lòng ba cách thức nói lên lời tùy hỷ, biết may và nhuộm các y. Muốn thực hành Sa-môn pháp, họ xin phép vị Sư trưởng và Giáo thọ sư, đến đảnh lễ Đức Phật, thỉnh cầu một đề tài thiền quán, rồi ra đi vào rừng tu tập.
Trong hội chúng, có Trưởng lão Tissa biếng nhác. Vị ấy suy nghĩ: ta không thể sống ở trong rừng, ta không thể nỗ lực tinh tấn, ta không thể sống theo hạnh khất thực. Vậy ta đi theo họ nào có ích lợi gì? Ta sẽ trở lui. Vị ấy thối thất tinh tấn, đi theo các Tỷ-kheo một đoạn rồi trở lui. Các Tỷ-kheo đi bộ trong xứ Kosala, đến một làng ở biên địa, an cư mùa mưa tại một khu rừng gần làng ấy. Sau ba tháng khổ luyện tinh cần, các Tỷ-kheo ấy chứng quả A-la-hán.
Riêng Trưởng lão Tissa nghe Đức Phật tán thán những công đức của họ, liền khởi ý muốn tự mình hành trì Sa-môn pháp. Còn các Tỷ-kheo kia xin phép Đức Phật được trở về sống tại khu rừng trước của họ. Rồi Trưởng lão Tissa, giữa đêm, quá hăng hái tinh tấn, quá hấp tấp hành trì Sa-môn pháp, trong canh giữa, ngủ đứng, dựa vào giường gỗ, trở mình và ngã xuống, làm gãy xương bắp vế, đau đớn vô cùng. Các Tỷ-kheo phải chăm sóc cho Trưởng lão Tissa nên không đi được. Đức Phật nói: này các Tỷ-kheo, không phải chỉ nay, do thiếu sự tinh tấn của mình, Tissa đã tinh tấn phi thời và quá hấp tấp, tạo chướng ngại việc các ông ra đi. Thuở trước, Tissa cũng đã tạo chướng ngại cho sự ra đi của các ông rồi. Nói vậy xong, Đức Phật kể câu chuyện quá khứ.
Thuở xưa, tại nước Gandhara, ở Takkasila, Bồ-tát sanh ra làm vị giáo sư có danh tiếng khắp nơi, dạy nghề cho năm trăm thanh niên Bà-la-môn. Các thanh niên ấy, một hôm, đi vào rừng để lượm củi đem về. Trong bọn họ có một thanh niên biếng nhác, thấy một cây Varana lớn, tưởng cây ấy đã khô, nên nghĩ: ta sẽ nằm ngủ một lát, sau sẽ leo lên cây, bẻ củi xuống, nhặt lấy rồi mang về. Nghĩ vậy, anh ta trải áo ngoài, nằm xuống, rơi vào giấc ngủ và ngáy lớn. Các thanh niên khác bó lại từng bó củi, mang đi, đến chỗ ấy, lấy chân đá vào lưng cho đến khi anh ta thức dậy rồi bỏ đi.
Thanh niên biếng nhác thức dậy, chùi mắt chùi mấy lần vẫn còn ngái ngủ. Anh ta leo lên cây, nắm một cành, kéo đến sát mặt mình và bẻ gãy cành ấy. Khi bẻ gãy, phần bị gãy của cành cây quật lại đập vào mắt anh ta. Với một tay, anh ta bịt mắt, và với một tay anh ta bẻ gãy cành tươi. Rồi anh ta leo xuống, bó lại thành bó củi, mang lên vai, đi mau về nhà, quăng bó củi của mình trên các bó củi của những người khác.
Hôm ấy, một gia đình ở làng quê mời vị giáo sư ngày mai đến nhà họ làm lễ cúng dường. Vị giáo sư nói với các thanh niên: này các con thân, ngày mai các con phải đến một làng. Các con không thể đi mà không ăn. Vậy sáng sớm, hãy cho nấu cháo và ăn cháo trước khi đi đến đấy. Rồi các con sẽ lấy phần của ta, và lấy tất cả phần các con mang về.
Sáng sớm hôm sau, các thanh niên đánh thức một tỳ nữ dậy, bảo nó nấu cháo gấp cho họ. Nữ tỳ ấy đi lấy củi, lấy những bó củi xanh chồng trên cao nhất, liên tiếp dùng miệng thổi, nhưng không làm cho lửa cháy được, cho đến khi mặt trời mọc. Các thanh niên thấy trời đã quá sáng, không thể đi được nữa, bèn đi đến gặp giáo sư. Giáo sư hỏi sao các thanh niên chưa đi. Họ nói lý do: có một thanh niên biếng nhác đi cùng với chúng con hái củi, nằm ngủ dưới gốc cây Varana, sau khi leo lên cây hấp tấp, bị cành cây đánh vào mắt, đã đem về các củi xanh của cây Varana, quăng lên trên các bó củi của chúng con đem về. Vì vậy, người tỳ nữ định nấu cháo, lấy các củi ấy tưởng là khô, cho đến khi mặt trời mọc vẫn không thể nhen lửa. Đó là lý do làm chướng ngại việc chúng con đi.
Vị giáo sư nghe việc làm của thanh niên ấy, liền nói: chính việc làm của kẻ ngu si đã đem đến sự tổn hại như vậy. Rồi vị giáo sư đọc bài kệ: ai có việc làm trước, về sau mới chịu làm, như bẻ Varana, về sau nó chịu khổ. Sau khi kể pháp thoại này, Đức Phật kết hợp hai câu chuyện và nhận diện Tiền thân: thời ấy, thanh niên bị cành cây đánh vào mắt là Tỷ-kheo bị gãy xương bắp vế. Các thanh niên khác là hội chúng của Đức Phật, còn giáo sư Bà-la-môn là Đức Phật.
Bài học ở đây rất thực tế. Thứ nhất, việc hôm nay để mai, đến mai lại để mốt, cuối cùng việc dồn lại, phải làm gấp, làm ẩu, và hỏng. Anh học trò kia, nếu chịu đi lượm củi cùng mọi người từ đầu, thì đã có bó củi khô đàng hoàng. Nhưng anh ngủ một giấc, rồi leo cây trong lúc còn ngái ngủ, bẻ cành tươi, mang về chất lên trên bó củi khô của người khác. Một bó củi tươi, đặt sai chỗ, làm hỏng cả buổi sáng của năm trăm người. Thứ hai, hấp tấp không phải là tinh tấn. Trưởng lão Tissa, sau bao lâu lười biếng, bỗng dưng hăng hái quá mức giữa đêm, ngủ đứng, ngã gãy chân. Tinh tấn thật sự là đều đặn, đúng lúc, đúng sức. Tinh tấn phi thời, làm quá sức, chỉ tổ làm khổ mình và làm phiền người khác. Thứ ba, một người làm ẩu có thể làm hỏng việc của cả tập thể. Trong một gia đình, một người không chịu làm phần việc của mình, cả nhà phải gánh thay. Trong một nhóm làm việc, một người nộp bài trễ, cả nhóm lỡ hẹn. Cho nên, làm việc cho đàng hoàng, đúng lúc, không chỉ là lo cho mình, mà còn là trách nhiệm với người khác.
Trong đời sống hôm nay, ai cũng có một cây Varana của riêng mình. Một việc nhỏ cứ để đó, không làm, đến lúc cần thì làm vội, làm sai, rồi phải sửa lại, mất gấp đôi thời gian. Cách tốt nhất là làm ngay khi việc còn nhỏ, còn dễ. Củi khô thì lửa cháy nhanh. Việc làm đúng lúc thì nhẹ nhàng. Đừng đợi đến khi cành cây quật vào mắt mình mới chịu tỉnh ra.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư