Người ta thường nói, cứu một mạng người hơn xây bảy tòa tháp. Nhưng có những người, được cứu rồi, lại quay lại hại người đã cứu mình. Câu chuyện hôm nay kể về một vị tu khổ hạnh đã cứu bốn sinh mạng khỏi dòng nước lũ: một con rắn, một con chuột, một con vẹt, và một hoàng tử. Ba con vật thì biết ơn. Còn hoàng tử thì sao? Câu trả lời sẽ khiến ta phải suy nghĩ về lòng người.
Chuyện kể rằng, khi Đức Phật ở tại Trúc Lâm, chúng Tỷ-kheo nói về Đề-bà-đạt-đa, kẻ đã âm mưu sát hại Ngài. Đức Phật nói: không phải nay Đề-bà-đạt-đa mới âm mưu sát hại Ta, trong thời quá khứ, kẻ ấy cũng đã làm như vậy.
Thuở xưa, khi vua Brahmadatta trị vì ở Ba-la-nại, vua có một con trai tên là hoàng tử Ác Độc. Hoàng tử bạo ngược, không nói với ai mà không mắng nhiếc, đánh đập. Đối với dân trong nội cung và ngoại cung, hoàng tử như bụi trong mắt, như con quỷ đến ăn thịt, ai cũng ghét bỏ và sợ hãi.
Một hôm, hoàng tử cùng đám tùy tùng đi chơi dưới nước ở bờ sông. Trong lúc ấy, dông tố nổi lên. Hoàng tử bảo các người hầu hạ đưa mình ra giữa sông để tắm. Họ đưa hoàng tử ra giữa sông, bàn với nhau: hãy giết đứa ác nhân này ngay ở nơi đây! Họ thả hoàng tử xuống nước rồi leo lên bờ, nói dối rằng hoàng tử đã ra khỏi nước và đi trước rồi. Vua sai đi tìm khắp nơi, nhưng không một ai thấy hoàng tử.
Trong cơn dông, hoàng tử trôi theo dòng nước cuốn, bỗng thấy một khúc cây, liền ngồi trên ấy, vừa sợ chết vừa khóc than. Lúc bấy giờ, một triệu phú ở Ba-la-nại đã chết, có chôn trên bờ sông số tài sản trị giá bốn trăm triệu, vì tham luyến tài sản nên sanh làm con rắn tại chỗ ấy. Một người khác, cũng tại chỗ ấy, đã chôn ba trăm triệu, nên tái sanh làm con chuột tại chỗ ấy. Nước ngập chỗ chúng ở, chúng bơi đến được khúc cây hoàng tử đang ngồi. Trên bờ sông, có một cây bông gòn, tại đó có một con vẹt trẻ đang ở. Cây bông gòn bị nước làm bật gốc rễ, rơi xuống dòng sông, con vẹt trẻ liền ẩn núp vào một bên khúc cây ấy. Như vậy có bốn sinh vật cùng trôi theo dòng nước với nhau.
Lúc bấy giờ, Bồ-tát làm vị tiên nhân du sĩ tại một khúc quanh của sông. Nửa đêm, đang đi kinh hành, Bồ-tát nghe tiếng khóc than của hoàng tử, tự nghĩ: trước mắt người có lòng từ bi như ta, không thể để người này chết. Bồ-tát lội cắt ngang dòng nước, kéo khúc gỗ vào bờ, bồng hoàng tử lên, đặt trên bờ.
Thấy các con vật kia, Bồ-tát đỡ chúng lên, đưa đến am thất, nhen lửa hơ ấm, trước là rắn, chuột, vẹt, rồi sau mới hơ ấm hoàng tử, rồi cho chúng đồ ăn. Hoàng tử nghĩ: kẻ khổ hạnh này không kể ta là hoàng tử, lại tỏ sự cung kính đối với loài thú vật. Rồi hoàng tử nuôi hận thù đối với Bồ-tát.
Sau một vài ngày, khi tất cả đã lấy lại sức khỏe, con rắn đảnh lễ vị khổ hạnh và nói: thưa Tôn giả, tại một chỗ ấy, tôi có chôn vàng đáng giá bốn trăm triệu. Khi nào Tôn giả cần tiền, hãy đến chỗ ấy và gọi: Rắn ơi. Rồi con chuột, cũng như vậy, đến chào vị tu khổ hạnh, và nói: hãy đến tại chỗ ấy và gọi: Chuột ơi. Con vẹt đảnh lễ vị tu khổ hạnh và nói: thưa Tôn giả, tôi không có tài sản. Nhưng nếu Tôn giả cần gạo đỏ, hãy đến trú xứ của tôi và gọi: Vẹt ơi. Tôi sẽ gọi bà con đem gạo đỏ đến biếu Tôn giả. Còn hoàng tử, không nói gì để cảm ơn, chỉ hứa suông rằng khi lên ngôi vua sẽ cúng dường bốn vật dụng cần thiết, rồi ra đi.
Rồi để thử thách hoàng tử, Bồ-tát đi vào thành khất thực. Ông vua ngồi trên lưng con voi được trang sức, đang đi vòng quanh thành. Vua thấy Bồ-tát từ đàng xa, suy nghĩ: tên khổ hạnh này nay đã đến để xin ăn và sống nhờ ta. Ta phải bảo chém đầu nó trước khi nó tuyên bố giữa đại chúng công đức mà nó đã làm cho ta. Vua ra hiệu: hãy bắt nó trói chặt tay ra đằng sau, đánh nó tại những ngã tư đường, đưa nó ra khỏi thành, chặt đầu tại pháp trường, và bêu đầu trên cây nhọn.
Họ vâng lời đi đến, trói bậc Đại Sĩ vô tội, đánh ngài tại ngã tư đường, rồi dẫn ngài đến pháp trường. Bồ-tát, trong khi bị đánh, không than khóc, không kêu mẹ, kêu cha, không bị dao động, chỉ nói lên bài kệ: như vậy, họ nói thật, những người hiểu đời này: cứu vớt khúc gỗ trôi, tốt hơn một số người.
Nghe vậy, những người có trí ở đấy bèn nói: này vị xuất gia, đối với vua của chúng ta, Hiền giả đã làm công đức gì? Bồ-tát kể lại câu chuyện ấy. Khi họ nghe xong, các vị Sát-đế-ly, Bà-la-môn trú ở thành đều phẫn nộ nói: nhà vua phản bạn này đối với vị đầy công đức như vậy, lại không biết đến ơn của người đã cho mình mạng sống. Hãy bắt lấy nó! Trong cơn phẫn nộ, họ xông tới vua từ nhiều ngã, với cung, kiếm, đá, gậy, họ giết vua đang cưỡi trên lưng voi, nắm lấy chân vua kéo đi và quăng xác xuống hố. Rồi họ làm lễ quán đảnh Bồ-tát, và đặt Bồ-tát lên vương vị.
Rồi một hôm, Bồ-tát đi đến chỗ ở của rắn và kêu: Rắn ơi. Con rắn bò tới, đảnh lễ vua và thưa: thưa ngài, đây là tài sản của ngài, hãy lấy nó đi. Vua bảo các đại thần cất số tiền vàng bốn trăm triệu, rồi đi đến chỗ ở của con chuột và gọi: Chuột ơi. Nó bò ra, đảnh lễ vua rồi đưa tài sản ba trăm triệu. Rồi ngài đi đến chỗ ở của con vẹt và gọi: Vẹt ơi. Con vẹt đến, đảnh lễ chân vua, và thưa: thưa ngài, tôi có phải đem gạo đến không? Vua nói: khi nào cần lúa gạo, ngươi hãy mang đến. Đức Phật nhận diện Tiền thân: nhà vua ác độc là Đề-bà-đạt-đa, rắn là Xá-lợi-phất, chuột là Mục-kiền-liên, vẹt là A-nan, còn vị vua trị nước đúng pháp là Đức Phật.
Bài học ở đây thật đau lòng mà cũng thật sáng. Thứ nhất, lòng biết ơn không phải ai cũng có. Rắn, chuột, vẹt, ba con vật, đều nhớ ơn cứu mạng, đều giữ lời hứa, đều sẵn sàng trả ơn. Còn hoàng tử, một con người, được cứu mạng, lại nuôi hận thù, lại muốn giết ân nhân. Câu kệ của Bồ-tát nói đúng: cứu vớt khúc gỗ trôi, tốt hơn một số người. Thứ hai, làm ơn không phải để được trả ơn. Bồ-tát cứu người giữa đêm, không cần biết đó là hoàng tử hay ai, chỉ vì lòng từ bi. Khi bị phản bội, ngài không than khóc, không oán hận, chỉ nói một câu kệ, rồi sự thật tự nó lên tiếng. Thứ ba, cái ác cuối cùng tự diệt lấy nó. Chính lệnh giết ân nhân đã làm dân chúng phẫn nộ, đứng lên giết vua.
Trong đời sống hôm nay, ai cũng từng giúp ai đó, rồi bị phụ ơn. Có người cho vay tiền, người vay quay lại nói xấu. Có người cưu mang bạn bè lúc khó khăn, bạn bè khá lên rồi quên mất. Lúc ấy, lòng ta đau, ta tự hỏi: sao mình dại thế? Câu chuyện này trả lời: cứ tốt đi. Đừng vì một kẻ vong ân mà ngừng làm điều tốt. Và sự thật, sớm muộn gì, cũng sẽ lên tiếng như bài kệ giữa pháp trường hôm ấy.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư