Trong đời, ai cũng từng gặp một người nói rất hay. Họp hành thì phát biểu dài, khoe khoang kiến thức, ra vẻ cái gì cũng biết. Nhưng đến khi bắt tay vào làm thì lúng túng, nói trước quên sau, chẳng làm được việc gì ra hồn. Người ta thường bảo: thùng rỗng thì kêu to. Kẻ rỗng tuếch lại hay ồn ào nhất, và sớm muộn gì cũng tự mình phơi bày ra trước mọi người.
Chuyện kể rằng, thời Đức Phật còn tại thế, ở Kỳ Viên, có một vị Tỷ-kheo tên là Kokàlika. Lúc bấy giờ, tại cao nguyên Manosilà, nhiều vị Tỷ-kheo học rộng ngồi giữa chúng Tăng, đọc lên những câu kinh vang dội như tiếng rống của sư tử trẻ. Kokàlika nghe vậy, không biết sự ngu dốt của chính mình, lại nghĩ thầm: "Ta cũng sẽ đọc những đoạn kinh đó." Ông đi vào giữa chúng Tăng, cứ đến chỗ này chỗ kia mà nói: "Các Tỷ-kheo không yêu cầu ta đọc kinh. Nếu họ yêu cầu, ta sẽ đọc."
Chúng Tỷ-kheo đã rõ khả năng của Kokàlika, nhưng muốn thử ông, nên nói: "Này hiền giả Kokàlika, hôm nay hiền giả hãy đọc một vài đoạn kinh cho chúng Tăng." Kokàlika không biết mình rỗng tuếch, vui vẻ nhận lời: "Lành thay, hôm nay tôi sẽ đọc." Ông uống nước cháo, ăn một số món ăn hợp khẩu vị, rồi chờ đến giờ nghe pháp.
Khi mặt trời lặn, chúng Tăng đã họp đông đủ, Kokàlika quấn hạ y màu vàng, đắp thượng y toàn trắng như bông, bước lên pháp tòa đã được trang hoàng đặt dưới một cái đình lớn đính châu báu, cầm một cái quạt có màu sắc rực rỡ và ngồi trên ấy với ý định: "Ta sẽ tụng đọc một đoạn kinh." Nhưng chính khi ấy, những hạt mồ hôi bắt đầu toát ra khắp thân của Kokàlika. Ông đọc được câu kệ thứ nhất trong đoạn thứ nhất, rồi không thể nhớ được câu kế tiếp. Run rẩy, ông từ chỗ ngồi đi xuống, cảm thấy xấu hổ, rồi đi ra khỏi hội chúng và về phòng của mình. Một vị Tỷ-kheo khác có học nhiều đã đọc đoạn kinh kế tiếp. Từ đấy trở đi, tất cả các Tỷ-kheo đều biết được sự trống rỗng của Kokàlika.
Một hôm, các Tỷ-kheo ngồi ở Chánh pháp đường bàn chuyện ấy: "Này các hiền giả, ban đầu thật khó biết được sự trống rỗng của Kokàlika. Nhưng nay, Kokàlika đã tự mình rống lên và tự phơi bày sự kém cỏi của mình." Đức Phật đến, nghe câu chuyện, rồi nói: "Này các Tỷ-kheo, không phải chỉ nay Kokàlika mới phơi bày sự trống rỗng của mình. Trước kia, kẻ ấy cũng đã rống lên và phơi bày sự trống rỗng như vậy rồi." Rồi Ngài kể chuyện quá khứ.
Thuở xưa, khi vua Brahmadatta trị vì ở Ba-la-nại, Bồ-tát sinh làm con sư tử, là vua của loài sư tử đông đảo sống trong hang Bạc ở vùng Tuyết Sơn. Gần đấy, một con chó rừng sống trong một cái hang khác.
Một hôm trời mưa, không đi đâu được, tất cả sư tử họp tại cửa hang của sư tử chúa, rống lên tiếng rống sư tử và chơi các trò sư tử. Trong khi chúng rống lên và chơi như vậy, con chó rừng cũng lên tiếng. Các con sư tử nghe tiếng của nó, nghĩ thầm: "Đây là con chó rừng cũng rống lên với chúng ta." Chúng cảm thấy xấu hổ, nên im lặng. Khi thấy chúng im lặng, sư tử con hỏi cha: "Thưa cha thân, các sư tử thường rống lên và chơi trò sư tử, nhưng khi nghe thấy tiếng con chó rừng lại xấu hổ và im lặng. Con vật ấy là con gì đã tự phơi bày tiếng rống hạ liệt của mình?" Sư tử con đọc bài kệ để hỏi: "Ai đã rống lớn tiếng, vang dội núi Daddara, vì sao các sư tử lại không rống đáp lại? Con thú rống như vậy, tên nó gọi là gì?"
Sư tử cha đáp lại bằng bài kệ: "Chính là con chó rừng đã rống, này con thân, con vật bần tiện nhất giữa các loại sanh thú. Ghê tởm hạ sanh nó, sư tử ngồi im lặng." Sau đó Đức Phật nhận diện: lúc bấy giờ, con chó rừng là Kokàlika, sư tử con là La-hầu-la, còn sư tử chúa là Ngài.
Câu chuyện này dạy một bài học rất thẳng. Kẻ rỗng tuếch không bị ai vạch mặt, mà tự mình phơi bày mình. Kokàlika không bị ai ép buộc. Chính ông khoe khoang, chính ông bước lên pháp tòa, chính ông cất tiếng đọc. Nếu ông im lặng, không ai biết ông rỗng. Nhưng vì muốn được khen, muốn được ngồi trên cao, ông đã tự mở miệng và tự lộ ra sự trống rỗng của mình. Con chó rừng cũng vậy. Nếu nó im lặng trong hang, không ai để ý đến nó. Nhưng nó muốn rống cùng bầy sư tử, và tiếng rống hạ liệt ấy đã tố cáo nó.
Bài học rút ra là: người trí không cần phải rống to để chứng tỏ mình là sư tử. Sư tử thật im lặng, vì nó biết mình là ai. Nó không cần tranh tiếng với chó rừng, cũng không cần đáp lại để chứng minh điều gì. Sự im lặng của bầy sư tử không phải là sợ hãi, mà là phẩm cách. Kẻ mạnh thật sự không ồn ào. Kẻ có học thật sự không khoe khoang.
Trong đời thường, bài học này rất gần gũi. Biết thì nói biết, không biết thì nói không biết. Không biết mà nhận là không biết thì không ai chê cười. Nhưng không biết mà cứ làm ra vẻ biết, khoe khoang trước đám đông, thì sớm muộn cũng có ngày bị hỏi đến câu thứ hai mà không trả lời được, như Kokàlika đọc được câu kệ đầu mà không nhớ nổi câu kế tiếp. Xấu hổ ấy không phải do ai gây ra, mà do chính mình chuốc lấy.
Vậy nên, thay vì lo làm sao để nói cho hay, hãy lo học cho thật. Thay vì tranh lên ngồi pháp tòa cho người ta thấy, hãy lặng lẽ trau dồi cho đầy. Khi trong lòng đã đầy, lời nói tự nhiên có trọng lượng, không cần phải rống lên. Còn khi trong lòng còn rỗng, càng rống to, càng lộ rõ mình rỗng đến mức nào.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư