Có những lời cảnh báo đến với ta rất rõ ràng. Người ta nói thẳng: chỗ này nguy hiểm, đi đi, còn kịp. Nhưng ta vẫn ở lại. Không phải vì ta không nghe thấy. Mà vì ta luyến tiếc cái đang có trong tay. Câu chuyện hôm nay kể về năm trăm người lái buôn. Một nửa nghe lời mà sống. Một nửa ở lại mà mất.
Thuở xưa, ở đảo Tambapanni thuộc xứ Tích Lan, có một thành phố của các nữ Dạ-xoa. Mỗi khi có tàu đắm, chúng trang điểm thật đẹp, mang theo đồ ăn thức uống, có nữ tỳ vây quanh, có trẻ con ôm bên nách, đi đến chỗ những người lái buôn vừa lên bờ. Để cho người ta tưởng đây là thành phố có người ở, chúng tạo ra khắp nơi những người đang cày bừa, chăn bò, đàn bò đang ăn cỏ, đàn chó chạy qua lại. Rồi chúng đến mời: hãy uống cháo này, hãy ăn cơm này, hỡi các vị khách phương xa. Các lái buôn không biết, cứ thọ hưởng đồ ăn chúng cho.
Ăn xong, trong lúc nghỉ ngơi, các nữ Dạ-xoa thân mật hỏi han: các ông ở đâu, từ đâu lại, sẽ đi đâu, đến đây làm gì? Họ đáp: chúng tôi bị vỡ tàu nên đến đây. Các nữ Dạ-xoa nói: tốt lắm. Chồng chúng tôi lên tàu ra đi đã ba năm, chắc đã chết rồi. Các ông là lái buôn, chúng tôi sẽ là người hầu hạ các ông. Nói vậy xong, chúng dùng mưu chước của đàn bà cám dỗ, làm các lái buôn say đắm, đưa họ về thành Dạ-xoa. Những người bị bắt từ trước thì bị trói bằng dây chuyền thần bí, quăng vào nhà cực hình. Khi không tìm được người đắm tàu để ăn thịt, chúng sục sạo dọc bờ biển, từ sông Kalyàni đến đảo Nàga. Đó là việc làm hằng ngày của chúng.
Một hôm, năm trăm người lái buôn bị đắm tàu, lên được bờ gần thành nữ Dạ-xoa. Các nữ Dạ-xoa đến, làm họ say đắm, đưa về thành. Nữ chúa Dạ-xoa lấy người thuyền trưởng, các nữ Dạ-xoa còn lại lấy những người kia. Ban đêm, khi các thương nhân ngủ say, nữ chúa dậy, đi đến nhà cực hình, giết những người ở đấy, ăn thịt, rồi trở về. Các nữ Dạ-xoa khác cũng làm như vậy. Sau khi ăn thịt người, thân thể nữ chúa trở nên lạnh. Người thuyền trưởng ôm nàng, thấy thân nàng lạnh, liền nghĩ: năm trăm nàng này là nữ Dạ-xoa. Chúng ta phải chạy trốn.
Sáng hôm sau, khi đi rửa mặt, thuyền trưởng nói với các lái buôn: những nàng này là nữ Dạ-xoa, không phải là người. Khi có những người đắm tàu khác đến, chúng sẽ lấy những người ấy làm chồng, và ăn thịt chúng ta. Vậy chúng ta hãy chạy trốn. Hai trăm năm mươi người nói: chúng tôi không thể bỏ các nữ Dạ-xoa này được. Nếu các ông muốn, hãy đi đi. Còn chúng tôi sẽ không chạy trốn đâu. Thuyền trưởng bèn đem hai trăm năm mươi người nghe lời mình mà chạy trốn.
Lúc bấy giờ, Bồ-tát sanh làm một con ngựa toàn trắng, đầu như con quạ, tóc như cỏ munja, có thần thông, bay được trên hư không. Bồ-tát từ núi Tuyết bay đến đảo Tambapanni, ăn lúa mọc quanh các ao hồ. Trong khi bay qua, vì lòng từ bi, ba lần Bồ-tát cất tiếng người mà nói lớn: có người nào muốn trở về tổ quốc không? Các lái buôn nghe tiếng, đến chắp tay thưa: thưa ngài, chúng con muốn trở về. Ngựa nói: vậy hãy leo lên lưng ta. Một số leo lên thân ngựa, một số nắm đuôi ngựa, một số chắp tay đứng kính cẩn. Bồ-tát dùng thần lực, đưa hai trăm năm mươi người ấy về đến quê hương, rồi trở về trú xứ của mình.
Còn hai trăm năm mươi người ở lại, khi có những người đắm tàu khác đến, các nữ Dạ-xoa liền giết họ tại chỗ để ăn thịt. Đức Phật kết lại câu chuyện bằng những câu kệ: "Những ai không làm theo / Lời dạy của Đức Phật, / Họ sẽ gặp tai nạn, / Họ giống các lái buôn / Bị các nữ Dạ-xoa / Ăn thịt và mạng chung. / Còn những ai làm theo / Lời dạy của Đức Phật, / Họ sẽ được an toàn, / Họ giống các lái buôn / Được ngựa bay cứu giúp, / Đưa về tận trú xứ."
Câu chuyện không chỉ nói về yêu tinh. Nó nói về chính chúng ta. Cạm bẫy nguy hiểm nhất không phải là cái ta không biết, mà là cái ta đã biết mà vẫn ở lại. Thuyền trưởng đã nói rõ: đây là Dạ-xoa, chúng sẽ ăn thịt chúng ta. Một nửa nghe, một nửa không. Một nửa không phải vì ngu. Họ biết, nhưng họ không bỏ được. Cái làm người ta ở lại không phải là sự thật, mà là sự luyến tiếc: luyến tiếc những bữa ăn ngon, những lời ngọt ngào, những đêm êm ấm giả tạo. Trong đời, có bao nhiêu thứ như thế: một thói quen xấu mà ta biết là hại, một mối quan hệ độc hại mà ta biết là sai, một con đường sai mà ta biết là không đi đến đâu. Lời cảnh báo vẫn vang lên, có khi đến ba lần, như tiếng con ngựa bay. Nhưng chỉ người nào chịu đứng dậy mà đi, mới về được đến nhà.
Bài học rút ra, xin ghi rõ là lời của người kể lại: nghe lời khuyên đúng không khó, khó là buông cái đang làm mình say mê để mà đi. Người trí không phải là người không bao giờ sa vào cạm bẫy. Người trí là người khi nghe tiếng gọi cứu mình, thì leo lên lưng ngựa, dù chỉ kịp nắm lấy cái đuôi ngựa, cũng không quay đầu lại.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư