Có người mất người thương, khóc một tuần, rồi gượng dậy mà sống tiếp. Có người khóc bảy ngày, rồi vẫn nằm dài bên quan tài, không ăn, không nghe ai khuyên. Câu chuyện hôm nay kể về một vị vua như thế, và một con sâu nhỏ đã làm vua tỉnh lại.
Thuở xưa, ở nước Kàsi, vua Assaka trị vì thành Potali. Hoàng hậu của vua tên là Ubbarì, rất được vua yêu thương. Bà khả ái, kiều diễm, sắc đẹp vượt xa các nữ nhân khác. Sau một thời gian, bà bị bệnh rồi mệnh chung. Vua đau khổ vô cùng. Vua để xác hoàng hậu nằm trong một cái hòm, ướp dầu và chất dẻo, đặt dưới long sàng. Vua nằm dài bên cạnh, không ăn, khóc lóc than thở. Cha mẹ, bà con, thân hữu, các cận thần, Bà-la-môn, gia chủ đều đến khuyên: thưa Đại vương, chớ sầu muộn, cuộc đời là vô thường. Nhưng không ai làm vua nghe lời. Bảy ngày đã trôi qua như vậy.
Lúc bấy giờ, Bồ-tát là một vị tu khổ hạnh, đã đạt được năm thắng trí và tám thiền chứng, trú dưới chân núi Hy-mã-lạp Sơn. Ngài có thiên nhãn, nhìn khắp cõi Diêm-phù-đề, thấy vua than khóc như vậy, liền quyết định giúp vua. Bồ-tát dùng thần lực bay trên hư không, hạ xuống khu vườn của vua, ngồi trên phiến đá tế lễ, như một hình tượng bằng vàng. Một thanh niên Bà-la-môn ở thành Potali đi vào vườn, thấy Bồ-tát, đảnh lễ rồi ngồi xuống. Bồ-tát trò chuyện thân mật, hỏi: này cậu, nhà vua có theo chánh pháp không? Thanh niên đáp: thưa có. Nhưng hoàng hậu của vua vừa mệnh chung, vua đặt xác trong hòm, nằm dài than khóc, nay đã là ngày thứ bảy. Sao Tôn giả không giải thoát vua khỏi nỗi đau lớn ấy? Nay chính là lúc thích hợp.
Bồ-tát nói: ta không biết nhà vua, nhưng nếu vua đến hỏi ta, ta sẽ nói cho vua biết chỗ đầu thai của hoàng hậu, và khiến nàng nói cho vua nghe. Thanh niên xin Bồ-tát ngồi lại, rồi đi đến cung vua báo tin, khuyên vua đến gặp vị có thiên nhãn ấy. Vua nói: trẫm sẽ thấy hoàng hậu! Vua vô cùng hoan hỷ, lên xe đi đến, đảnh lễ Bồ-tát, ngồi xuống một bên, hỏi: có đúng Tôn giả biết chỗ đầu thai của hoàng hậu không? Bồ-tát đáp: tôi có biết. Vua hỏi: hoàng hậu thọ sanh ở đâu? Bồ-tát đáp: thưa Đại vương, hoàng hậu say mê sắc đẹp của mình, vì vậy đã sống phóng dật, không làm các thiện nghiệp, nay sanh làm con sâu nhỏ ăn phân, ngay chính trong vườn này.
Vua nói: trẫm không tin chuyện ấy. Bồ-tát nói: nay tôi sẽ chỉ hoàng hậu cho Đại vương, và bảo hoàng hậu nói cho Đại vương rõ. Bồ-tát dùng thần lực, ra lệnh: cả hai con vật đang lăn một hòn phân bò hãy đi đến trước mặt vua! Hai con sâu đi đến. Bồ-tát chỉ một con, nói: thưa Đại vương, đây là hoàng hậu Ubbarì của Đại vương. Nó bỏ Đại vương, đi theo sau con sâu ăn phân làm chồng nó. Đại vương hãy nhìn xem. Vua nói: hoàng hậu Ubbarì sanh làm con sâu ăn phân ư? Trẫm không tin được! Bồ-tát nói: tôi sẽ bảo nó nói lên.
Bồ-tát gọi: này Ubbarì! Con sâu nói bằng tiếng người: thưa Tôn giả, cái gì ạ? Bồ-tát hỏi: ngươi hãy nói tiền thân của ngươi tên là gì? Con sâu đáp: trước tôi là Ubbarì, hoàng hậu của vua Assaka. Bồ-tát hỏi tiếp: nay ngươi thương yêu vua Assaka, hay con sâu ăn phân này là chồng của ngươi? Con sâu đáp: thưa Tôn giả, trong đời sống trước, tôi đã sống với vua, cùng thưởng thức sắc, tiếng, hương, vị, xúc trong ngôi vườn này. Nhưng vì qua nhiều đời sống chết cho đến nay, tôi không biết vua là ai! Tôi sẵn sàng giết vua Assaka, lấy máu từ cổ vua để bôi hai bàn chân con sâu ăn phân là chồng của tôi!
Rồi giữa hội chúng của vua, con sâu đọc lên những câu kệ bằng tiếng người: "Chính chỗ này tôi sống / Với vua A-sa-ka / Yêu thương, được yêu thương / Tôi đi dạo quanh vườn. / Nay các khổ lạc mới / Làm mờ cảm giác cũ, / Vậy đối với sâu chồng, / Tôi yêu hơn Đại vương!" Nghe xong, vua cảm thấy hối hận ngay tại chỗ. Vua lập tức truyền lệnh đem xác hoàng hậu ra ngoài, gội đầu, đảnh lễ Bồ-tát, rồi đi vào thành, cưới một hoàng hậu khác, trị nước đúng chánh pháp. Bồ-tát khuyến dạy vua xong, khiến vua hết sầu muộn, rồi trở về Hy-mã-lạp Sơn.
Câu chuyện nghe như một cú sốc, nhưng cú sốc ấy là thuốc. Vua khóc bảy ngày không phải vì thương hoàng hậu ít, mà vì thương quá mà không buông được. Vua ôm cái hòm dưới gầm giường, tưởng rằng giữ được người. Nhưng người đã đi rồi. Người nằm trong hòm không còn là hoàng hậu nữa, chỉ còn là một cái xác. Và người mà vua thương nhớ, theo nghiệp của chính bà, đã đi một con đường khác, đến một đời sống khác, nơi vua không còn là ai trong lòng bà nữa. Đó là vô thường, nói bằng một hình ảnh không thể quên: con sâu ăn phân trong chính khu vườn ngày xưa hai người từng dạo chơi.
Bài học rút ra, xin ghi rõ là lời của người kể lại: tình thương say đắm đến mấy cũng đổi thay theo nghiệp và cảnh mới. Người đã đi không còn là người ta giữ trong ký ức. Khóc bên quan tài bảy ngày là khóc cho một hình bóng không còn. Buông không phải là quên ơn, cũng không phải là hết thương. Buông là thấy rõ: người thương đã đi con đường của họ, còn mình phải sống tiếp con đường của mình cho đúng. Ai đang ôm một nỗi đau không buông được, xin nhớ đến vị vua ấy: chỉ khi dám nhìn thẳng sự thật, dù sự thật phũ phàng như một con sâu trong vườn, người ta mới gội đầu, đứng dậy, và đi tiếp.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư