Có một câu người ta hay nói với nhau: muộn rồi. Già rồi, học làm gì nữa. Sai nhiều rồi, sửa làm gì nữa. Hỏng nhiều rồi, bắt đầu lại làm gì nữa. Câu nói đó nghe thì có lý, nhưng nó đã chôn vùi biết bao nhiêu người khi họ còn sống. Có người sáu mươi tuổi muốn học một nghề mới mà ngại người ta cười. Có người muốn xin lỗi cha mẹ mà cứ hẹn để mai, rồi mai không bao giờ đến. Có người muốn tu sửa bản thân mà nghĩ mình đã lỡ quá nhiều, thôi thì kệ.
Truyện tiền thân kể rằng, một hôm ở thành Câu-Thi-Na, trong rừng Ta-La Song-Thọ, đức Phật gọi A-Nan bảo: này A-Nan, chỉ còn hai ngày nữa Như-Lai sẽ nhập Niết-bàn. Ta quán sát thấy ông Tu-Bạt-Đà-La nay đã một trăm hai mươi tuổi, từ lâu tin theo đạo Bà-la-môn, chuyên tu phạm hạnh, căn tánh thuần thục, là người cuối cùng đáng được độ cho xuất gia thọ giới tu hành để chứng thành đạo quả. Con hãy đi gấp đến chỗ ông ấy, khuyên ông mau mau đến gặp Như-Lai. A-Nan vâng lệnh, vội vã lên đường đến ngôi làng cách rừng Ta-La Song-Thọ khoảng mười chín dặm.
Ông Tu-Bạt-Đà-La từ lâu nghe danh đức Phật, bạn bè nhiều lần khuyên ông nên tìm đến ra mắt Phật để cầu đạo. Nhưng vì sở tri chướng và giới cấm thủ quá sâu nặng, ông chỉ nể tình bạn đạo mà hẹn rày hẹn mai, rồi cuối cùng từ chối tất cả. Lạ thay, lần này vừa thấy A-Nan đến, lòng ông vui mừng đặc biệt. Nghe A-Nan khuyên mau lên đường vì Phật sắp nhập Niết-bàn, ông không một chút do dự, vui vẻ nhận lời, theo A-Nan đến rừng Ta-La Song-Thọ. Vừa thấy tôn nhan uy nghiêm sáng chói của Phật, ông cảm thấy như có dòng suối mát chảy khắp người, tâm hồn bình thản thanh thoát lạ thường. Những giáo điều cằn cỗi ràng buộc tâm tư ông bao năm bỗng tiêu tan.
Sau khi được Phật ân cần giải đáp những chỗ nghi hoặc, khai thị cho ông nhận chân thật tướng các pháp, ông thể nhập bản thánh chơn tâm. Ông thành kính đảnh lễ Phật, khẩn thiết xin xuất gia thọ giới, phát nguyện tinh chuyên tu hành. Ngay trong đêm ấy, ông chứng được quả A-la-hán. Rồi ông xin đảnh lễ tạ ơn Phật, và liền đó thâu thần tịch diệt trước Phật. Đại chúng thắc mắc: tại sao ông nghe lời A-Nan dễ dàng như vậy? Tại sao thọ giới chỉ một ngày đêm đã chứng quả A-la-hán, rồi tịch diệt trước khi Phật nhập Niết-bàn, dù tuổi đã một trăm hai mươi?
Đức Phật giảng giải: trong thời quá khứ xa xưa, có một kiếp ta bị đọa làm thân con nai chúa. Một hôm trời mưa to gió lớn, nước lụt ngập cả khu rừng, đàn nai phải dời chỗ ẩn trú. Nai chúa lần lượt đem sức cứu hết đàn nai qua sông. Cuối cùng chỉ còn một con nai nhỏ yếu nhất đàn, nai chúa cố hết sức tàn bơi qua dòng nước lũ, mang nai con đến bờ an toàn, rồi cố ngoi đầu lên mấy lượt như luyến tiếc trối trăng điều gì, rồi tắt thở, buông trôi chìm sâu theo dòng nước cuốn. Trong lúc hấp hối, nai chúa khởi tâm nguyện: trong tương lai, khi tu hành thành Phật sẽ độ hết đàn nai, đặc biệt là nai con sẽ được độ xuất gia tu hành thành đạo, trước khi Niết-bàn. Đàn nai kia chính là tiền thân các đệ tử ngày hôm nay. Nai con được cứu cuối cùng chính là tiền thân của ông Tu-Bạt-Đà-La. Nai chúa chính là tiền thân của Như-Lai.
Đức Phật còn kể thêm một kiếp nữa: khi Ngài còn là một tăng sĩ tu hành dưới cội cây cổ thụ, vị thọ thần của cây hiện ra mách: bên kia dãy núi xa tám mươi dặm có đức Phật Ca-Diếp đang thuyết những bài pháp cuối cùng trước khi vào Niết-bàn, tăng nhân hãy gấp rút đến đó. Vị tăng nhân nói đường xa núi hiểm, làm sao đi kịp. Thọ thần đáp: chỉ cần an tọa định tâm niệm Phật, trong giây lát sẽ đến trước Phật kia. Vị tăng nhân y lời, được thọ thần dùng thần lực đưa đến trước Phật Ca-Diếp, nghe pháp, thoát nhiên đại ngộ, được thọ ký trong tương lai vào thời Hiền kiếp sẽ thành Phật hiệu Thích-Ca Mâu-Ni, rồi thâu thần tịch diệt trước Phật Ca-Diếp. Thọ thần thấy vậy phát nguyện: chừng nào vị tăng nhân được thọ ký kia thành Phật, thì lúc ấy tôi nguyện làm đệ tử cuối cùng của vị Phật đó, và nhập diệt trước khi vị Phật đó vào Niết-bàn. Vị thọ thần kia chính là tiền thân của Tu-Bạt-Đà-La. Vị tăng nhân chính là tiền thân của Như-Lai.
Đức Phật lại nói: cũng trong thời quá khứ, Tu-Bạt-Đà-La đã từng làm cha của A-Nan. Hai cha con cùng có tâm tu hành, cùng phát nguyện: hễ ai gặp minh sư tu chứng đạo trước thì mách bảo cho nhau. Do nhân duyên ấy, phụ tử tình thâm và lời nguyện đời đời cùng nhau nhắc nhở vẫn tiềm tàng trong tâm thức đến nay. Vì vậy ông đã từ chối bao lời khuyên của bạn hữu, nhưng khi thấy A-Nan đến khuyên thì liền vui vẻ nhận lời.
Một người một trăm hai mươi tuổi, hẹn rày hẹn mai cả đời, vậy mà chỉ một đêm đã chứng quả. Nghe thì như chuyện lạ, nhưng thật ra không có gì lạ cả. Quả của đêm ấy không phải từ một đêm mà ra. Nó từ con nai chúa chết giữa dòng lũ mà nguyện độ nai con. Nó từ vị thọ thần đứng dưới gốc cây mà nguyện làm đệ tử cuối cùng. Nó từ hai cha con hẹn nhau đời đời nhắc nhở. Hạt giống gieo từ bao nhiêu kiếp trước, đến đêm cuối cùng mới nở. Người đời hay nhìn vào đêm nở hoa mà quên mất bao nhiêu mùa gieo hạt.
Vì vậy, đừng bao giờ nói muộn rồi. Người sáu mươi tuổi học nghề mới không muộn, vì hạt giống gieo hôm nay có thể nở vào lúc mình không ngờ. Người muốn xin lỗi cha mẹ không muộn, chỉ cần còn gọi được một cuộc điện thoại. Người muốn sửa mình không muộn, chỉ cần bắt đầu bằng một việc nhỏ ngay hôm nay. Tu-Bạt-Đà-La đợi đến một trăm hai mươi tuổi, đợi đến hai ngày trước khi Phật nhập Niết-bàn, vậy mà vẫn kịp. Mình còn trẻ hơn ông, còn nhiều ngày hơn ông, sao lại nói là muộn?
Điều đáng sợ không phải là bắt đầu muộn, mà là không bao giờ bắt đầu. Hẹn rày hẹn mai cả đời như Tu-Bạt-Đà-La đã từng, rồi đến khi cơ hội đến mà mình không nhận ra thì mới thật sự là muộn. Cơ hội thường không gõ cửa ầm ĩ. Nó đến nhẹ như A-Nan đến làng, nói một câu rồi đi. Ai nghe được thì đi theo, ai hẹn để mai thì mất. Đừng đợi đến khi chỉ còn hai ngày nữa mới đi. Hãy đi ngay hôm nay, khi mình vẫn còn nghe được tiếng gọi.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư