🏠 Trang chủGiảng Sư📜 Kho kinh
Trang chủ › Truyện Tiền Thân

Một lời mắng mất ngàn đồng vàng

Truyện Tiền Thân · 11 phút đọc

Có những câu nói tưởng nhẹ mà đắt vô cùng. Một câu mắng trong lúc nóng giận có thể làm mất một hợp đồng, mất một người bạn, thậm chí mất cả một gia đình. Ngược lại, một câu nói nhẹ nhàng đúng lúc có thể giữ được một mối quan hệ, mở ra một cơ hội, cứu được một việc tưởng đã hỏng. Lời nói không tốn tiền mua, nhưng cái giá của nó thì có khi tính bằng vàng.

Truyện tiền thân kể rằng, khi ở Kỳ Viên, bậc Đạo Sư đã kể câu chuyện này về những lời nhiếc mắng của nhóm Sáu Tỷ-kheo. Lúc bấy giờ, nhóm Tỷ-kheo ấy, khi cãi nhau với các hiền thiện Tỷ-kheo, thường khiêu khích, mắng nhiếc, châm biếm và nhục mạ họ. Các Tỷ-kheo báo lên Thế Tôn. Ngài cho gọi nhóm Sáu Tỷ-kheo, hỏi có phải thật như vậy không, và khi được trả lời là thật vậy, Ngài chê trách họ: này các Tỷ-kheo, lời nói ác độc làm cho ngay cả loài thú vật cũng hiềm hận. Thuở trước, một thú vật đã làm cho một người nói lời ác phải mất một ngàn đồng tiền vàng. Nói vậy xong, bậc Đạo Sư kể câu chuyện quá khứ.

Trong thời quá khứ, tại nước Gandhara, có vị vua trị vì ở Takkasila, và Bồ-tát sanh ra làm con bò được đặt tên là Nandivisala, nghĩa là Đại Hỷ. Một Bà-la-môn đi đến những người thường hay cúng dường bò, xin được con Nandivisala khi còn là con nghé. Người Bà-la-môn đối xử với nó như con ruột, thương mến cho nó ăn ròng cơm cháo và nuôi dưỡng nó rất chu đáo. Khi lớn lên, Bồ-tát suy nghĩ: ta được người Bà-la-môn này nuôi dưỡng một cách khó nhọc. Trong toàn cõi Diêm-phù-đề, không có một con bò nào khác có thể mang nặng như ta. Vậy ta hãy biểu lộ sức mạnh của ta và cho người Bà-la-môn tiền nuôi dưỡng.

Một hôm, Bồ-tát nói với vị Bà-la-môn: này Bà-la-môn, hãy đi đến một triệu phú giàu về đàn bò và nói: con bò của tôi, nếu được cột chặt vào một trăm cỗ xe, cũng có thể kéo đi! Và đánh cá với người ấy một ngàn đồng tiền vàng. Vị Bà-la-môn đi đến một triệu phú và gợi chuyện: trong thành này, con bò của ai có được sức mạnh? Người triệu phú trả lời: chính nhà này, nhà của ta! Người Bà-la-môn nói: một con bò của tôi có thể kéo được một trăm cỗ xe cột chặt lại! Người gia triệu phú hỏi: con bò như vậy ở đâu? Vị Bà-la-môn nói: ở nhà tôi. Vậy chúng ta hãy đánh cá đi. Tốt lắm, tôi bằng lòng. Và vị Bà-la-môn đánh cá một ngàn đồng tiền vàng.

Rồi vị Bà-la-môn chất đầy một trăm cỗ xe với cát, sạn và đá, đặt chúng nối tiếp nhau, cột tất cả làm một, cho tắm Nandivisala, cho nó ăn một đấu gạo thơm, trang sức vòng hoa vào cỗ xe đầu. Người Bà-la-môn, tự mình ngồi trên cán xe, đưa cao gậy thúc bò và nói: hi, hi, hi đi, đồ ranh con! Hãy kéo, đồ ranh con! Bồ-tát nghĩ: ta không phải ranh con, nhưng người này gọi ta với danh từ ranh con! Và Bồ-tát đứng thẳng chân như những cột trụ, không hề di động. Ngay lúc ấy, người triệu phú bắt người Bà-la-môn đem lại một ngàn đồng. Vị Bà-la-môn thua một ngàn đồng, mở con bò ra, rồi về nhà nằm dài, với tâm tư sầu muộn.

Nandivisala vào nhà, thấy vị Bà-la-môn sầu muộn, liền hỏi: này Bà-la-môn, có phải ông nằm ngủ? Làm sao ta có thể ngủ được khi ta thua mất một ngàn đồng! Nandivisala nói: này Bà-la-môn, trong suốt thời gian ta sống ở nhà ông, có bao giờ ta làm bể chén bát gì, hay chà đạp một ai, hay đi đại tiểu tiện không phải chỗ? Người Bà-la-môn đáp: này con thân, không bao giờ có. Bồ-tát nói: vậy sao ông gọi ta là đồ ranh con? Đây là lỗi của ông, không phải lỗi của ta. Hãy đi và cá với người kia hai ngàn đồng tiền vàng. Nhưng ta không phải ranh con, không được gọi là đồ ranh con!

Vị Bà-la-môn nghe Bồ-tát nói, liền đi đến nhà triệu phú và cá hai ngàn đồng. Vị ấy buộc một trăm cỗ xe như cách trước làm, cho Nandivisala trang điểm, và buộc nó vào cái cáng gỗ xe thứ nhất. Rồi người Bà-la-môn ngồi trên cáng xe, vừa xoa lưng Nandivisala vừa nói: hi, hi, chú bạn hiền thiện! Hãy kéo, chú bạn hiền thiện! Bồ-tát được buộc chặt vào một trăm cỗ xe, với một cái kéo mạnh cả một trăm cỗ xe, khiến cỗ xe cuối đứng vào chỗ mà cỗ xe đầu đã di động. Người triệu phú giàu đàn bò thua cuộc, phải trả hai ngàn đồng. Những người khác cũng cho Bồ-tát nhiều tiền. Tất cả đều thuộc về vị Bà-la-môn. Như vậy, nhờ Bồ-tát, người Bà-la-môn được nhiều tiền của.

Bậc Đạo Sư nói, sau khi khiển trách nhóm Sáu Tỷ-kheo ấy: này các Tỷ-kheo, lời nói độc ác không làm ai vừa ý. Và Ngài chế thành học pháp. Rồi bậc Chánh Đẳng Giác liền nói kệ: chỉ nói lời từ hòa, không từ hòa, không nói. Ai nói lời từ hòa, kéo đi được gánh nặng, khiến nó được tài sản. Do vậy, nó ưa thích. Sau khi bậc Đạo Sư kể pháp thoại này, Ngài nhận diện Tiền thân như sau: lúc ấy Bà-la-môn là A-nan, còn Nandivisala là Ta vậy!

Cùng một con bò, cùng một trăm cỗ xe, cùng một người chủ, chỉ khác nhau một lời nói mà kết quả khác nhau một trời một vực. Nói đồ ranh con thì mất một ngàn đồng vàng. Nói chú bạn hiền thiện thì được hai ngàn đồng vàng. Lời nói không tốn một xu, mà quyết định được mất đến ba ngàn đồng vàng. Con bò còn như vậy, huống chi là con người. Trong nhà cũng vậy. Vợ chồng cãi nhau, một câu nói nặng có thể làm tan một mái ấm gây dựng bao nhiêu năm. Cha mẹ mắng con là đồ ngu, đồ vô dụng, đứa trẻ có thể mang câu nói ấy theo cả đời. Nó chỉ làm người ta dừng lại, như con bò đứng yên như cột trụ, không nhúc nhích nữa.

Ngược lại, một lời nhẹ có sức kéo cả trăm cỗ xe. Người Bà-la-môn lần thứ hai chỉ cần xoa lưng con bò và gọi nó là bạn hiền thiện, thế là trăm xe chuyển động. Trong đời sống cũng vậy: muốn con làm việc nhà, nói con giúp ba một tay thì con làm ngay, mắng con là đồ lười thì con đóng cửa lại. Muốn nhân viên cố gắng, nói anh tin em làm được thì người ta thức khuya làm thêm, mắng là đồ vô dụng thì người ta làm cho có lệ. Cùng một việc, cùng một người, chỉ khác lời nói mà khác cả kết quả.

Phật dạy: chỉ nói lời từ hòa, không từ hòa, không nói. Câu này nghe đơn giản mà làm thì khó, vì lúc nóng giận, lời ác là lời ra miệng nhanh nhất. Muốn tập, chỉ cần nhớ một thói quen nhỏ: trước khi nói, dừng lại một nhịp và hỏi mình ba câu. Lời này có thật không? Lời này có cần nói không? Lời này có lành không, người nghe có chịu nổi không? Nếu một trong ba câu trả lời là không, thì im lặng vẫn hơn. Im lặng không mất gì, còn lời ác thì mất nhiều lắm, có khi mất đến ngàn đồng vàng. Cho nên, lần tới khi mình sắp mắng ai đó, hãy nhớ đến con bò Đại Hỷ. Nó không đòi hỏi gì nhiều, chỉ đòi được gọi cho đúng tên của nó: bạn hiền thiện, chứ không phải đồ ranh con. Một lời từ hòa kéo đi được gánh nặng. Một lời ác thì đến con bò cũng đứng lại.

🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư
Nguồn
• Chuyện Con Bò Đại Hỷ (Tiền Thân Nandivisala, §28) — Kinh Tiểu Bộ, tập 4 [Chuyện Tiền Thân 1–120] (HT Thích Minh Châu dịch), tr. 81–83
Bài liên quanCả nước giữ năm giới, trời tự đổ mưaCon trâu hiền và con khỉ ngỗ nghịchÔng quan thử lòng mình bằng ba đồng tiền