Có những người học rất chăm mà làm thì cứ sai. Học thuộc lòng cả cuốn sách, đến lúc cần dùng lại nói trật. Tập nói trước gương cả tuần, bước lên sân khấu vẫn quên sạch. Không phải vì họ dốt. Mà vì họ chỉ học thuộc chữ, chứ chưa hiểu ý. Chữ thuộc rồi, nhưng ý chưa vào lòng, nên lúc căng thẳng, miệng nói ra cái gì mình cũng không biết.
Chuyện xưa kể về một ông bố như vậy. Ông là cha của chàng trai Somadatta. Nhà nghèo, chỉ có hai con bò để cày ruộng. Một hôm, một con bò chết. Không có bò thì không cày được, cả nhà đói. Ông bảo con trai đi xin vua một con bò khác. Somadatta mới vào hầu vua chưa lâu, ngại xin, bèn bảo cha tự đi xin. Ông bố thú thật: cha nhút nhát lắm. Trước mặt hai ba người, cha không nói được một lời. Nếu cha đi xin vua, cuối cùng có khi cha lại cho vua luôn con bò còn lại.
Somadatta thương cha, bèn nghĩ cách tập cho cha. Chàng đưa cha ra nghĩa địa, nơi có đám cỏ thơm, cột từng nắm cỏ lại, rải chỗ này chỗ kia, rồi chỉ cho cha: đây là vua, đây là phó vương, đây là tướng quân. Rồi chàng dạy cha một bài kệ ngắn để xin bò: Thưa Đại vương, thân có hai con bò cày ruộng, một con bị chết đi. Thưa bậc Sát-đế-lỵ, hãy cho con bò khác!
Chỉ có mấy câu như vậy mà ông bố học mất cả năm trời. Học đi học lại, ngày nào cũng lẩm nhẩm, cho đến khi thuộc nằm lòng, gặp ai cũng đọc được. Rồi một ngày, Somadatta đưa cha vào yết kiến vua, dâng tặng phẩm, vua hỏi có việc gì. Ông bố hít một hơi, đọc bài kệ đã học cả năm. Nhưng miệng ông lại nói trật: Thưa Đại vương, thần có hai con bò cày ruộng, một con bị chết đi. Thưa bậc Sát-đế-lỵ, hãy lấy con bò kia!
Xin bò mà thành cho bò. Cả triều đình im lặng. Vua bật cười, hỏi Somadatta: Nhà khanh có nhiều bò lắm sao? Somadatta nhanh trí đáp: Tâu Đại vương, nếu có vậy là do Đại vương ban cho. Vua hài lòng với câu trả lời khéo léo ấy, liền ban cho ông bố mười sáu con bò với dây đai trang sức, lại cho thêm một ngôi làng để ở, rồi đưa ông về làng trong cảnh huy hoàng.
Câu chuyện kết thúc có hậu, nhưng bài học thì nằm ở giữa. Đức Phật dạy: thường xuyên học thuộc lòng, không bao giờ phóng dật, cả năm trường như vậy, học với chùm cỏ thơm, nhưng khi đứng trước triều thần, trả lời sai ý nghĩa, thực hành không ích lợi, vì trí tuệ ít ỏi. Nghĩa là học thuộc lòng thôi chưa đủ. Thuộc mà không hiểu thì lúc cần, miệng nói ra cái ngược lại với điều mình muốn. Học một năm trời mà không hiểu mình đang xin cái gì, thì cũng như không học.
Trong đời sống, chuyện này xảy ra hoài. Có người học thuộc cả bài thuyết trình mà không hiểu mình đang trình bày điều gì, khách hàng hỏi một câu là cứng họng. Có người học thuộc lòng kinh, thuộc lòng lời hay, mà gặp chuyện buồn vẫn không biết an ủi ai, gặp chuyện giận vẫn không kiềm được mình. Chữ vào đầu mà không vào lòng thì cũng như nước đổ lá khoai. Lúc yên ổn thì đọc vanh vách, lúc sóng gió thì quên sạch.
Vậy học sao cho đúng? Học phải đi kèm với hiểu. Hiểu rồi phải tập dùng. Ông bố học bài kệ trong nghĩa địa với chùm cỏ thơm, mà chưa bao giờ thử nói trước mặt người thật, chưa bao giờ tự hỏi: mình xin vua cái gì, vì sao vua phải cho mình, nếu vua hỏi lại thì mình đáp sao? Học mà không tập dùng thì giống như tập bơi trên cạn. Xuống nước là chìm.
Cũng có một bài học khác, ấm áp hơn, nằm ở tình cha con. Somadatta không chê cha nhút nhát, không bỏ mặc cha. Chàng kiên nhẫn dạy cha cả năm trời, đưa cha đi từng bước, rồi khi cha nói sai trước vua, chàng đỡ lời khéo léo để cha không mất mặt. Người con hiếu thảo không phải là người làm thay cha mọi việc, mà là người giúp cha đứng vững bằng chính đôi chân của mình, dù cha có chậm, có vụng. Còn ông bố, dù nhút nhát, vẫn dám đi. Dám đứng trước vua, dám mở miệng, dù nói sai. Cái dám đó cũng đáng quý lắm. Nhiều người cả đời không dám mở miệng xin một điều chính đáng, chỉ vì sợ nói sai, sợ người ta cười.
Cho nên, bài học gói lại có hai phần. Một là học phải hiểu, hiểu rồi phải tập, chứ đừng chỉ thuộc lòng. Hai là đừng sợ nói sai đến mức không dám nói. Nói sai thì sửa, có người đỡ lời, có vua rộng lượng, như ông bố trong chuyện. Chỉ có im lặng mãi, không bao giờ dám xin, dám nói, dám làm, thì con bò chết rồi, ruộng vẫn bỏ hoang, cả nhà vẫn đói. Học cả năm là tốt, nhưng học để đến lúc cần thì nói đúng điều mình muốn, đó mới là học thật.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư