Có những ơn giúp không cần hỏi người ta là ai. Thấy người rơi xuống giếng thì kéo lên. Thấy người đói thì cho ăn. Không hỏi tên, không hỏi chức, không tính xem sau này người ta trả ơn mình bằng gì. Chuyện ẩn sĩ Tiritavaccha kể về một người như thế, và một vị vua không bao giờ quên ơn.
Thuở xưa, khi vua Brahmadatta trị vì xứ Ba-la-nại, Bồ-tát sanh ra trong một gia đình Bà-la-môn ở nước Kàsi. Đến ngày lễ đặt tên, Bồ-tát được gọi là Tiritavaccha. Đến tuổi trưởng thành, Bồ-tát học các tài nghệ ở Takkasilà, sau đó lập gia đình. Khi cha mẹ mệnh chung, Bồ-tát quá xúc động nên từ bỏ gia đình, xuất gia trở thành vị ẩn sĩ, tự nuôi sống bằng các thứ rễ cây và trái cây ở trong rừng.
Trong khi Bồ-tát sống tại đấy, thì ở biên giới có một cuộc dấy loạn. Chính vua cầm quân đi ra biên địa nhưng thua trận. Vua hốt hoảng vì sợ chết nên leo lên lưng voi và bỏ chạy, theo con đường ven núi đi lang thang trong rừng. Vào buổi sáng, trong khi Tiritavaccha đi tìm các loại trái cây thì vua đi đến am thất của Bồ-tát. Vua nghĩ: "Đây là trú xứ của các vị ẩn sĩ khổ hạnh", nên xuống voi, mệt mỏi vì gió và nắng. Vua khát nước liền tìm ghè nước để uống nhưng không thấy. Vua men theo đường kinh hành, thấy một giếng nước nhưng không tìm ra sợi dây gàu để kéo nước lên.
Không chịu đựng nổi cơn khát, vua bèn lấy sợi dây nịt bụng con voi, cột dây vào thành giếng rồi cột dây vào chân của mình. Vua leo xuống giếng nhờ dây nịt, nhưng dây không đủ dài nên vua lấy thượng y cột vào đầu dây nịt để leo xuống, cũng không tới mặt nước. Vua lấy ngón chân chạm đến nước, cũng không uống được, liền nghĩ: "Nếu không giải khát được, thà chết còn hơn." Vua thả mình rơi xuống giếng, uống cho đến thỏa thích nhưng rồi không thể leo lên được, bèn đứng tại chỗ ấy. Con voi được khéo huấn luyện, không đi chỗ khác, nó nhìn xuống vua và đứng đợi vua.
Vào buổi chiều, Bồ-tát đem các trái cây về, thấy con voi liền nghĩ: "Nhà vua đã đến đây. Nhưng sao chỉ thấy con voi được nai nịt ở đây? Có việc gì vậy?" Bồ-tát đi đến con voi. Con voi biết Bồ-tát đến gần, liền đứng qua một bên. Bồ-tát an ủi vua và nói: "Thưa Đại vương, chớ sợ hãi." Bồ-tát cột một cái thang kéo vua lên, xoa bóp thân vua, bôi dầu, cho vua tắm, mời vua ăn các trái cây và cởi áo giáp cho con voi. Vua nghỉ tại đấy hai, ba ngày, rồi mời Bồ-tát nhận lời đến thăm vua và ra đi.
Còn Bồ-tát, sau một tháng rưỡi, đi đến Ba-la-nại và trú tại công viên. Sáng hôm sau, Bồ-tát đi đến cung vua khất thực. Vua đang nhìn xuống sân, thấy Bồ-tát, nhận ra ngài, liền đi xuống đảnh lễ, đưa Bồ-tát vào phòng hội lớn, đặt ngài ngồi trên long sàng, mời ngài dùng món ăn dành riêng cho mình. Sau khi ăn xong, vua đưa Bồ-tát về công viên, bảo xây đường kinh hành có mái che nắng, tịnh thất cho Bồ-tát và hiến cúng đầy đủ các vật dụng cần thiết. Từ đấy Bồ-tát ăn tại cung vua. Vua hết sức tôn trọng và cung kính Bồ-tát.
Nhưng các đình thần không chịu nổi việc như vậy, họ nói: "Nếu một người lính được hưởng vinh dự như vậy thì nó làm được gì?" Rồi họ đi đến gặp vị phó vương và nói: "Thưa Thiên tử, Đại vương của chúng thần quá ái mộ một vị tu khổ hạnh, không biết Đại vương thấy được gì ở vị ấy." Vì phó vương bằng lòng cùng với đình thần đến gặp vua, đảnh lễ và đọc bài kệ đầu:
"Con thấy hạng người này không có chút trí tuệ, nó không phải bà con, cũng không phải bạn vua, tại sao ẩn sĩ này, với ba cây que nhỏ, Tiritavaccha, lại được ăn thượng vị?"
Nghe như vậy, vua nói với hoàng tử: "Này con thân, trước kia khi cha đi đến biên địa đánh giặc và thất trận, cha đã không về hai ba ngày, con có nhớ chăng?" Hoàng tử trả lời: "Con có nhớ." Vua nói: "Lúc ấy cha nhờ người này cứu mạng sống." Rồi vua kể toàn câu chuyện cho hoàng tử nghe và đọc các bài kệ:
"Trong khi ta gặp nạn, vì chiến đấu thất bại, ta chỉ có một mình, chính vị ấy đưa tay, trong rừng sâu ghê rợn, nhờ vị ấy, ta thoát, ra khỏi cảnh khó khăn, cơn đau khổ vây chặt. Nhờ sự giúp đỡ này ta đã trở về đây, thoát khỏi hàm thần chết, trở lại với đời sống, này hoàng tử con thân, Tiritavaccha xứng đáng được lợi dưỡng, hãy cúng dường tài sản cùng các lễ tế đàn."
Vua nói: "Này con thân, nay người cứu mạng cha đến với cha. Dầu cha có cho vị ấy cả vương quốc, cha cũng không thể đền đáp công đức của ngài." Như vậy vua nói lên công đức của Bồ-tát, như làm trăng mọc lên giữa hư không. Từ đấy về sau, vị phó vương hay các đình thần, hay bất cứ ai khác đều không dám nói gì chống Bồ-tát với vua nữa.
Bài học thứ nhất: giúp người không cần biết họ là ai. Ẩn sĩ thấy con voi thì biết có người gặp nạn, không hỏi "ngài là vua à?" rồi mới cứu. Lòng tốt thật thì không chọn đối tượng. Trong đời, nhiều khi ta giúp người mà cứ tính toán: người này có trả ơn được không, có đáng giúp không. Ẩn sĩ thì khác: thấy người rơi xuống giếng thì kéo lên, thế thôi.
Bài học thứ hai: biết ơn. Vua không quên. Nhiều người được cứu thì quên, được giúp thì xem như đương nhiên. Vua thì khác: một cái thang, một bát nước giếng, vua nhớ cả đời và trả ơn xứng đáng. Người biết ơn là người giữ được phúc của mình. Người quên ơn thì dù được giúp bao nhiêu lần, phúc cũng trôi đi hết.
Bài học thứ ba: đừng xét người bằng vẻ ngoài. Đình thần chỉ thấy "ba cây que nhỏ", không thấy công đức cứu mạng. Người đời hay đánh giá nhau bằng áo quần, chức tước, mà giá trị thật của một người nằm ở việc họ đã làm, không nằm ở vẻ ngoài của họ. Một ẩn sĩ áo rách có thể cứu được một vị vua. Một người lính quèn có thể làm được việc mà cả triều đình không làm được.
Lúc bấy giờ nhà vua là A-nan, còn vị tu khổ hạnh là Đức Phật. Người giúp không cầu báo, người được giúp không quên ơn, đó là một vòng tròn đẹp. Trong đời mình, ai đã từng kéo mình lên khỏi "cái giếng" nào đó? Hãy nhớ ơn họ. Và khi thấy người khác rơi xuống giếng, hãy đưa tay ra như ẩn sĩ kia, không hỏi họ là ai, không tính họ sẽ trả ơn mình bằng gì.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư