Vợ chồng sống với nhau, có khi chỉ vì một câu nói mà giận nhau cả đời. Một câu nói lỡ lời trong lúc mệt mỏi. Một câu trả lời cộc lốc khi người kia đang cần được thương. Người nói thì quên ngay, người nghe thì nhớ mãi. Chuyện dưới đây bắt đầu bằng đúng một câu hỏi như thế.
Chuyện này do bậc Đạo sư kể khi Ngài trú tại Kỳ Viên, về một người chủ đất nọ. Một hôm, ông ta cùng với vợ đến làng kia để đòi một món nợ. Trên đường về Xá-vệ, hai vợ chồng thấy một trái núi. Người vợ hỏi ông ta: giả như trái núi này biến thành toàn vàng, chàng có cho em một ít không nào? Ông ta trả lời: cô là cái thứ gì? Tôi chẳng cho cô mảy may nào đâu! Nàng kêu lên: ôi, chàng thật là một kẻ có lòng sắt đá. Dù trái núi trở thành vàng ròng, chàng cũng chẳng cho ta một tí ti nào. Thế là nàng rất buồn nản.
Khi đến gần Kỳ Viên, họ cảm thấy khát nước nên vào tinh xá xin một ít nước để uống. Vào chiều hôm ấy, bậc Đạo sư thấy rằng họ có khả năng được giải thoát. Sau khi đã thỏa cơn khát, hai vợ chồng đến hầu bậc Đạo sư, kính cẩn đảnh lễ Ngài rồi ngồi xuống. Nàng thưa: bạch Thế Tôn, con rất yêu chàng nhưng chàng chẳng có chút tình nào với con cả. Hôm nay khi trông thấy một trái núi, con hỏi chàng: giả như trái núi kia toàn bằng vàng ròng, chàng có cho em một ít không? Chàng đáp: cô là cái thứ gì? Tôi chẳng cho cô mảy may nào đâu! Chàng quả là có tâm lòng sắt đá!
Bậc Đạo sư dạy: này nữ cư sĩ, ông ấy bảo như thế, nhưng nếu ông nhớ lại đức hạnh của bà thì ông sẵn sàng trao cho bà quyền thế cao nhất. Họ kêu lên: bạch Thế Tôn, xin Ngài giảng điều ấy cho chúng con. Do thỉnh cầu của họ, Ngài kể một chuyện quá khứ.
Ngày xưa, khi vua Brahmadatta trị vì Ba-la-nại, Bồ-tát là đại thần của vua, phục vụ vua mọi việc đắc lực. Một hôm, vua thấy thái tử bây giờ đang là phó vương đến tỏ lòng cung tôn đối với mình, thì tự nghĩ: anh chàng này có thể hại ta nếu nó gặp cơ hội thuận tiện. Vì thế vua gọi thái tử lại và bảo: chừng nào ta còn sống, con không được ở lại kinh đô này. Hãy đi sống ở một nơi nào đó, rồi đến khi ta chết thì hãy về trị vì vương quốc!
Thái tử thuận theo, từ biệt vua cha rồi cùng với người vợ chánh rời khỏi Ba-la-nại, dựng một túp lều lá trong một khu rừng ở biên thùy, sinh sống bằng rễ và trái cây rừng. Chẳng bao lâu nhà vua chết đi. Vị phó vương trẻ tuổi quan sát tinh tú biết rằng vua cha đã chết. Trên đường trở về Ba-la-nại, hai vợ chồng trông thấy một trái núi. Người vợ nói: thưa trượng phu, giả sử trái núi kia biến thành vàng ròng, chàng có cho em một ít không? Chàng la lớn: cô là cái thứ gì chứ? Ta chẳng cho cô một tí ti nào đâu!
Nàng tự nghĩ: ta đã yêu thương chàng như thế, đã vào sống trong khu rừng kia và không hề có tâm từ bỏ chàng, thế mà nay chàng nói với ta như thế. Chàng thực là một kẻ lòng dạ sắt đá. Nếu chàng làm vua, chàng sẽ làm gì tốt cho ta chứ? Rồi nàng sầu muộn trong lòng.
Khi đến Ba-la-nại, người chồng được tôn lên làm vua, chàng phong cho vợ lên làm chánh hoàng hậu, nhưng chỉ cho nàng chức vụ trên danh nghĩa, chẳng tỏ ra kính trọng hay đoái hoài đến nàng nữa.
Bấy giờ, Bồ-tát tự nghĩ: hoàng hậu vốn là người vợ tận tụy của vua, chẳng kể khổ cực sống cùng ngài ở nơi hoang vu vắng vẻ. Thế mà vua không nghĩ đến điều đó, cứ vui thú với những phụ nữ khác. Nhưng ta sẽ mang lại chức quyền cao nhất cho hoàng hậu.
Nghĩ như vậy, một hôm, ngài đến chào hoàng hậu và nói: tâu Hoàng hậu, chúng thần chẳng hề được Lệnh bà cho một miếng cơm nào cả, tại sao Lệnh bà lại hững hờ với chúng thần như vậy? Hoàng hậu đáp: này khanh, nếu ta có nhận thứ gì thì ta mới cho khanh được, nhưng ta không được gì cả thì lấy chi mà cho khanh chứ? Khi ngài và ta ở trong rừng ra và trông thấy một trái núi, ta hỏi ngài: nếu trái núi kia toàn bằng vàng ròng thì chàng có cho em một ít không? Ngài đáp: cô là cái thứ gì? Ta chẳng cho cô một chút gì cả! Khi nói như thế, ngài từ chối cả những thứ dễ cho.
Hoàng hậu đọc bài kệ đầu: ngài có thể ban phần nhỏ nhặt, đối với ngài có mất mát gì đâu! Núi vàng, tôi cũng tặng trao, tôi xin mọi thứ, ngài đều bảo không!
Vua đọc bài kệ thứ hai: khi có thể, bảo vâng sẽ tặng, chớ hứa suông khi chẳng thể kham. Lời ngoa khi hứa không làm, hiền nhân khinh ghét kẻ xàm dối thôi.
Hoàng hậu chắp tay đọc bài kệ thứ ba: tâu Quân vương, chúng tôi cầu chúc, ngài ngôi cao chính trực vững vàng, sang giàu có thể tiêu tan, chỉ riêng chân lý ngài hằng hưởng vui.
Bồ-tát liền nêu lên các đức hạnh của bà và đọc bài kệ thứ tư: danh vợ hiền, Lệnh bà đã tỏ, chia sẻ bao vui khổ cuộc đời, phận bà xứng đáng lắm rồi, cùng hàng vương giả kết đôi bạn lòng.
Bồ-tát ca ngợi hoàng hậu như thế và bảo: tâu Đại vương, Lệnh bà này lúc ngài đang gặp nghịch cảnh đã sống cùng ngài, chia sẻ cùng ngài bao sầu khổ trong rừng. Ngài nên làm vinh dự cho bà! Khi nghe Bồ-tát nói, vua liền nhớ đến những đức hạnh của hoàng hậu và bảo: này hiền khanh, nhờ hiền khanh mà ta nhớ lại các đức hạnh của hoàng hậu. Vua nói thế rồi trao mọi quyền lực vào tay hoàng hậu. Ngoài ra, vua còn ban quyền hạn lớn lao cho Bồ-tát. Vua bảo: chính nhờ khanh mà ta nhớ lại các đức hạnh của hoàng hậu vậy.
Câu chuyện có tên là Chuyện Dễ Cho, nghĩa là cho một cách dễ dàng. Cái dễ cho ở đây không phải là cho nhiều, mà là cho ngay cả những thứ nhỏ nhặt, không tốn kém gì. Núi vàng kia chỉ là giả sử, chưa hề có thật. Người vợ hỏi một câu đùa, cốt để nghe một tiếng ừ cho vui lòng. Vậy mà người chồng cũng tiếc, cũng gắt: cô là cái thứ gì? Câu trả lời ấy không làm mất đồng vàng nào, nhưng làm mất lòng người vợ, mất luôn cả tình nghĩa bao năm cùng nhau chịu khổ trong rừng.
Trong đời sống vợ chồng, có những thứ cho đi chẳng tốn gì mà ta vẫn tiếc: một lời khen, một tiếng cảm ơn, một câu hỏi han khi người kia mệt, một lần nhường nhịn khi cãi nhau. Ta tiếc không phải vì ta không có, mà vì ta quen coi người bên cạnh là đương nhiên phải chịu đựng mình.
Vua trong chuyện may mắn có một vị đại thần sáng suốt nhắc cho nhớ lại. Còn ta, ai sẽ nhắc? Có lẽ chính câu chuyện này là lời nhắc. Trước khi gắt lên một câu làm đau lòng người bạn đời, hãy nhớ lại xem người ấy đã cùng ta đi qua những gì. Người khôn không hứa nhiều, nhưng hứa điều gì thì làm điều ấy. Và người khôn cũng không tiếc những thứ dễ cho, vì biết rằng cho đi một chút lòng tốt thì mình chẳng mất mát gì, mà người nhận thì được an ủi cả một ngày dài.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư