🏠 Trang chủGiảng Sư📜 Kho kinh
Trang chủ › Truyện Tiền Thân

Ba con vật dưới gốc bàng: ai lớn tuổi nhất

Truyện Tiền Thân · 10 phút đọc

Trong nhà mình, bữa cỗ vẫn có nếp cũ. Người lớn tuổi ngồi mâm trên. Trẻ con ngồi mâm dưới. Không ai phải nhắc, mà ai cũng biết. Đó không phải là chuyện phân biệt cao thấp. Đó là cách một nhà giữ cho có trên có dưới, có trước có sau. Ra ngoài đời thì khác. Chỗ ngồi tốt, phần ăn ngon, ai cũng muốn giành trước. Có khi chỉ vì một chỗ ngồi mà sinh ra giận nhau, mất lòng nhau cả năm.

Trong kinh có kể một chuyện như vậy. Khi ông Cấp-cô-độc làm xong ngôi tinh xá ở Xá-vệ và báo tin, Đức Phật từ Vương Xá lên đường đến đó. Lúc ấy, các đệ tử của nhóm Sáu Tỷ-kheo đi phía trước. Thấy trú xứ nào còn trống, họ giành lấy hết: trú xứ này dành cho giáo thọ sư chúng tôi, trú xứ này dành cho sư trưởng chúng tôi, trú xứ này dành cho chúng tôi. Các Trưởng lão đến sau không còn chỗ ở.

Các đệ tử của Trưởng lão Xá-lợi-phất tìm trú xứ cho thầy mình mà không được. Trưởng lão đành ngồi, rồi kinh hành dưới một gốc cây, không xa chỗ ở của Đức Phật là bao. Sáng sớm, Đức Phật đi ra, đằng hắng thành tiếng. Trưởng lão đằng hắng lại. Đức Phật hỏi: ai đó? Trưởng lão đáp: bạch Thế Tôn, con là Xá-lợi-phất. Đức Phật hỏi: vào giờ này, ông làm gì ở đây? Trưởng lão kể lại sự việc. Đức Phật nghe xong, suy nghĩ: nay Ta còn sống mà các Tỷ-kheo còn thiếu tôn trọng, kính nể lẫn nhau. Khi Ta diệt độ rồi, họ sẽ làm như thế nào nữa? Nghĩ vậy, Ngài khởi lên sự lo âu vì Chánh pháp.

Khi trời vừa sáng, Ngài bảo tập hợp Đại chúng, hỏi các Tỷ-kheo có thật nhóm Sáu Tỷ-kheo đã giành hết trú xứ của các Trưởng lão không. Các Tỷ-kheo đáp thật vậy. Đức Phật liền chỉ trích nhóm ấy, rồi hỏi: ai xứng đáng được chỗ ngồi tốt nhất, được nước uống tốt nhất, được đồ ăn khất thực tốt nhất? Có người nói: vị xuất gia từ gia đình Sát-đế-ly. Có người nói: vị xuất gia từ gia đình Bà-la-môn, từ gia đình gia chủ. Có người nói: những vị trì luật, những vị thuyết pháp, những vị đã chứng Thiền. Có người nói: những vị Dự lưu, Nhất lai, Bất lai, A-la-hán.

Đức Phật nói: trong Giáo pháp của Ta, xứng đáng được chỗ ngồi tốt nhất, không phải vị xuất gia từ gia đình Sát-đế-ly, không phải vị xuất gia từ gia đình Bà-la-môn, không phải vị trì luật, không phải vị trì kinh, không phải những vị đã chứng Thiền, không phải những vị Dự lưu. Nhưng trong Giáo pháp này, tùy theo tuổi lớn mà quyết định về sự đảnh lễ, nghênh tiếp, chắp tay, phục vụ, mà nhận được chỗ ngồi tốt nhất, nước tốt nhất, đồ ăn khất thực tốt nhất. Chính ở đây, tuổi lớn là mức đo lường. Rồi Ngài kể chuyện quá khứ để khuyến giáo.

Thuở xưa, trên sườn núi Hy-mã-lạp-sơn, có ba con vật sống gần một cây bàng lớn: con chim trĩ, con khỉ và con voi. Chúng sống không tôn trọng, không kính nể, không tùy thuận lẫn nhau. Rồi chúng suy nghĩ: thật không xứng đáng cho chúng ta sống như thế này. Ai cao niên nhất giữa chúng ta, chúng ta sẽ đảnh lễ vị ấy.

Muốn biết ai lớn tuổi nhất, cả ba ngồi dưới gốc cây bàng, hỏi nhau xem ai biết cây này từ bao giờ. Chim trĩ và khỉ hỏi voi: này bạn voi, khi bạn thấy cây bàng này lần đầu tiên, cây ấy to như thế nào? Voi nói: khi tôi còn bé nhỏ, cây bàng chỉ là một bụi cây, tôi đi ngang qua nó đụng bắp vế tôi. Khi tôi đứng ngang cây ấy, cành cây cao nhất chỉ chạm đến lỗ rốn. Như vậy tôi biết cây này từ khi còn là một bụi cây.

Hai con vật lại hỏi khỉ. Khỉ nói: khi tôi còn là khỉ con, tôi ngồi trên đất, chỉ vươn cổ ra là có thể ăn được chồi cao nhất của cây bàng non này. Như vậy tôi biết cây này từ khi còn nhỏ.

Hai con vật lại hỏi chim trĩ. Chim trĩ nói: thuở trước, tại một chỗ nọ, có một cây bàng lớn. Tôi ăn trái cây ấy, rồi đi đại tiện ở chỗ này, từ đấy cây này mọc lên. Như vậy tôi biết cây này từ khi cây ấy chưa mọc. Do vậy, tôi cao niên hơn các bạn.

Nghe vậy, khỉ và voi nói với chim trĩ: này bạn, bạn cao niên hơn chúng tôi. Từ nay trở đi, chúng tôi sẽ cung kính, tôn trọng, đảnh lễ, cúng dường bạn. Chúng tôi sẽ vâng theo lời khuyến giáo của bạn. Bắt đầu từ nay, bạn sẽ chỉ dạy khuyên bảo chúng tôi. Từ hôm ấy, chim trĩ khuyên bảo chúng, an trú chúng trong giới luật, và tự mình thọ trì giới luật. Cả ba con vật kính trọng, kính nể lẫn nhau, tùy thuận nhau, sống như vậy cho đến mạng chung, rồi đi lên thiên giới.

Đức Phật nói: mục đích của ba con vật này là sống Phạm hạnh nhờ con chim trĩ. Nếu những thú vật ấy còn sống tôn trọng, kính nể lẫn nhau, thì vì sao các ông đã xuất gia trong Pháp Luật khéo giảng này, lại không thể sống tôn trọng, kính nể lẫn nhau? Từ nay trở đi, tùy theo tuổi lớn, các ông hãy đảnh lễ, nghênh tiếp, chắp tay, phục vụ; tùy theo tuổi lớn, hãy dành chỗ ngồi tốt nhất, đồ ăn khất thực tốt nhất. Rồi Ngài đọc bài kệ: ai kính bậc lớn tuổi, là thiện xảo trong Pháp, đời này được tán thán, đời sau, sanh cõi lành. Đức Phật kết lại: thời ấy, con voi là Mục-kiền-liên, con khỉ là Xá-lợi-phất, và con chim trĩ là Ta vậy.

Chuyện này dạy một điều giản dị mà nhiều người hay quên. Kính trọng không tính theo chức tước, không tính theo tiền bạc, không tính theo học vấn. Kính trọng tính theo tuổi tác, theo sự đi trước. Người đi trước thì biết nhiều hơn, thấy nhiều hơn, vấp nhiều hơn. Mình kính họ, là mình kính cái kinh nghiệm ấy. Chỗ ngồi tốt dành cho người lớn tuổi, không phải vì người ấy hơn mình, mà vì người ấy đã đi trước mình một đoạn đường dài.

Trong nhà cũng vậy. Con cháu kính ông bà cha mẹ, không phải vì ông bà có chức gì, mà vì ông bà đã sống trước, đã lo cho mình từ khi mình chưa biết gì. Nhà nào còn giữ được nếp ấy thì nhà ấy yên. Người lớn được kính thì vui, người nhỏ biết kính thì nên người. Còn nhà nào mà trẻ giành chỗ của già, nhỏ lấn lướt lớn, thì nhà ấy rối từ trong rối ra.

Nhưng kính người lớn tuổi cũng có một vế nữa. Người lớn tuổi cũng phải sống cho đáng kính. Con chim trĩ được hai con vật kia kính, không phải chỉ vì nó già hơn. Mà vì từ hôm được kính, nó khuyên bảo chúng, giữ giới luật, sống cho ra dáng một bậc đàn anh. Người lớn tuổi trong nhà cũng vậy. Muốn con cháu kính thì phải sống ngay thẳng, nói lời giữ lời, đừng cậy già mà áp đặt, đừng cậy lớn mà làm càn. Kính trọng là hai chiều. Người nhỏ biết cúi đầu, người lớn biết làm gương. Có vậy thì nhà mới yên, như ba con vật dưới gốc bàng ngày xưa, kính nhau mà sống đến cuối đời, rồi cùng nhau đi lên cõi lành.

🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư
Nguồn
• Chuyện Con Chim Trĩ (Tiền Thân Tittira, §37) — Kinh Tiểu Bộ, tập 4 [Chuyện Tiền Thân 1–120] (HT Thích Minh Châu dịch), tr. 103–106
Bài liên quanMột câu nói ghen tức, hỏng cả đám cướiChim Phượng Hoàng và ba kẻ điênVua Hữu Đức: giữ chánh pháp không tiếc thân