🏠 Trang chủGiảng Sư📜 Kho kinh
Trang chủ › Truyện Tiền Thân

Được giúp rồi quên ơn: đến lúc cần, chẳng còn ai đưa tay

Truyện Tiền Thân · 10 phút đọc

Có những người, lúc khó khăn thì được người ta giúp hết lòng. Đến khi mình khá lên, người ta cần mình giúp lại, thì mình quay lưng. Không phải vì mình không giúp được, mà vì mình quên mất ngày xưa ai đã đưa tay ra cho mình. Người ta gọi đó là vong ân. Mà vong ân thì không chỉ làm mất một người bạn. Nó làm mất luôn cả con đường quay lại của chính mình.

Ngày xưa, khi ở tại Kỳ Viên, bậc Đạo Sư kể câu chuyện này về ông Cấp Cô Độc. Tương truyền, có một người triệu phú sống tại biên địa là bạn của ông Cấp Cô Độc, nhưng hai người chưa từng gặp nhau. Một hôm, người bạn này chất đầy năm trăm cỗ xe với hàng hóa biên địa và bảo những người làm công: các bạn hãy đi. Đem hàng hóa này đến Xá-Vệ, bán trước mặt ông Cấp Cô Độc là người bạn của chúng tôi, và đem về hàng hóa nhận được do đổi hàng. Họ vâng lời, đi đến Xá-Vệ, trao tặng phẩm và trình bày sự việc. Ông Cấp Cô Độc tiếp đón họ niềm nở, cho họ chỗ ở và tiền tiêu, hỏi thăm người bạn có được an lạc không, rồi bán các hàng hóa, giao cho họ hàng hóa trao đổi. Họ đi về biên địa, báo cáo sự việc lên vị triệu phú.

Một thời gian khác, ông Cấp Cô Độc, như lần trước, cho đánh năm trăm cỗ xe đến biên địa. Những người của ông Cấp Cô Độc đến biên địa, đem theo tặng phẩm, đi đến gặp vị triệu phú sống ở biên địa. Ông này nói: các người từ đâu đến? Họ đáp: chúng tôi từ Xá-Vệ đến, là những người hầu cận của ông Cấp Cô Độc, người bạn của ông. Ông này nói: Cấp Cô Độc, người nào cũng có tên như vậy! Rồi ông cười mỉa mai họ, nhận lấy quà tặng, và bảo họ đi mà không cho họ chỗ ở và tiền tiêu. Vì vậy, họ tự bán các hàng hóa, mang các hàng hóa trao đổi, rồi đi về Xá-Vệ và báo cáo sự việc cho vị triệu phú.

Rồi người triệu phú ở biên địa, một lần nữa, như lần trước, cho đánh năm trăm cỗ xe đến Xá-Vệ. Các người thuộc hạ mang quà tặng đến gặp vị đại triệu phú. Thấy họ, người nhà ông Cấp Cô Độc liền thưa: thưa ông chủ, chúng tôi sẽ lo cho họ chỗ ở, cơm ăn và tiền tiêu. Nói xong, họ đưa các cỗ xe của những người ấy ra khỏi thành, bảo họ tháo xe tại một chỗ đã lựa chọn và nói: các bạn hãy ở đây. Từ nhà chúng tôi, chúng tôi sẽ đưa đến cho các bạn cháo, cơm và tiền tiêu. Nói xong họ đi, họp các người làm công lại, lúc nửa đêm vào canh giữa, họ đến cướp năm trăm cỗ xe, cướp sạch áo mặc, áo đắp, đánh đổi các con bò, tháo bánh xe ra, rồi bỏ đi. Những người trú ở biên địa chỉ còn làm chủ một cái áo mặc, không còn gì cả, sợ hãi chạy mau đi trốn và trở về biên địa.

Người nhà báo cáo sự việc lên ông Cấp Cô Độc. Ông đi đến bậc Đạo Sư, tường thuật đầu đuôi câu chuyện. Bậc Đạo Sư nói: này gia chủ, không phải chỉ nay, kẻ ở biên địa ấy có hạnh như vậy. Trong quá khứ, kẻ ấy cũng đã có hạnh như vậy rồi. Nói xong, Ngài kể câu chuyện quá khứ. Thuở xưa, khi vua Brahmadatta trị vì ở Ba-la-nại, Bồ-tát là một người triệu phú có tài sản lớn ở Ba-la-nại. Một người triệu phú ở biên địa là một người bạn chưa bao giờ thấy mặt của Bồ-tát. Mọi việc xảy ra giống hệt như câu chuyện hiện tại. Bồ-tát nói: do không biết báo đáp ơn trước, nên về sau họ phải gặp sự việc như vậy. Rồi ngài thuyết pháp với bài kệ: ai trước được làm ơn, không biết đáp ứng lại, về sau, việc xảy đến, không tìm được người giúp. Sau đó, bậc Đạo Sư nhận diện tiền thân: người ở biên địa thời ấy là người ở biên địa hiện nay, còn vị triệu phú Ba-la-nại là Ta vậy.

Câu chuyện này có hai lớp. Lớp ngoài là chuyện người nhà ông Cấp Cô Độc đi cướp xe của người biên địa để trả thù. Lớp trong mới là điều Đức Phật muốn dạy: vì sao người biên địa lại bị cướp? Vì trước đó, ông ta đã đối xử tệ với người của Cấp Cô Độc. Mà vì sao ông ta đối xử tệ? Vì ông ta quên mất lần trước, chính Cấp Cô Độc đã tiếp đón người của ông ta niềm nở, cho chỗ ở, cho tiền tiêu, bán hàng giúp. Người biên địa không phải là người xấu từ đầu. Ông ta cũng biết kết bạn, gửi quà, nhờ vả. Nhưng khi bạn mình cần mình, ông ta lại cười mỉa mai, nhận quà rồi đuổi người ta đi tay không. Ông ta tưởng như vậy là mình khôn, mình lợi. Nhưng cái lợi đó ngắn lắm. Lần sau, khi người của ông ta đến Xá-Vệ, họ bị cướp sạch, chỉ còn một cái áo mặc trên người.

Bài kệ trong chuyện nói rất rõ: ai trước được làm ơn, không biết đáp ứng lại, về sau, việc xảy đến, không tìm được người giúp. Không phải vì trời phạt. Mà vì chính mình đã cắt đứt con đường nhờ vả của mình. Người ta giúp mình một lần, mình quay lưng. Lần sau mình cần, người ta còn dám giúp nữa không? Mà không chỉ người đó không giúp, những người khác nghe chuyện cũng sẽ dè chừng.

Trong đời sống hôm nay, chuyện này xảy ra hàng ngày, chỉ khác hình thức. Có người lúc mới ra làm ăn, được anh em bạn bè giúp đỡ, cho vay tiền, giới thiệu khách. Đến khi làm ăn khá lên, bạn bè nhờ lại một việc nhỏ, thì viện cớ bận, viện cớ khó. Có người lúc ốm đau, được người thân chăm sóc từng bữa ăn giấc ngủ. Đến khi người thân ốm, thì nói mình bận việc, để người khác lo. Có người lúc mới vào nghề, được thầy tận tình chỉ dạy. Đến khi thành danh, thì quên mất thầy là ai.

Người ta hay nghĩ vong ân là chuyện của đạo đức, của lương tâm. Nhưng thật ra, vong ân còn là chuyện của khôn dại. Người biết ơn là người giữ được đường lui cho mình. Hôm nay mình giúp lại người ta, mai này mình khó, người ta sẽ giúp lại mình. Đó không phải là tính toán. Đó là lẽ tự nhiên của đời sống. Còn người vong ân, tưởng mình lợi, mà thật ra mình đang tự đóng cửa nhà mình lại.

Cũng cần nói rõ: câu chuyện này không dạy chúng ta đi trả thù như người nhà ông Cấp Cô Độc đã làm. Việc họ cướp xe giữa đêm là sai. Đức Phật kể chuyện quá khứ để giải thích nhân quả, chứ không phải để khen việc trả thù. Điều đáng học nằm ở bài kệ, không nằm ở vụ cướp xe. Hôm nay, nếu có ai đó đã từng giúp mình, xin hãy nhớ họ. Không cần trả ơn bằng tiền bạc lớn lao. Chỉ cần một lời hỏi thăm, một việc nhỏ giúp lại khi họ cần, một thái độ tử tế khi gặp lại. Ơn nghĩa giữ bằng những việc nhỏ như vậy đó. Mà giữ được ơn nghĩa, là giữ được người. Giữ được người, là giữ được đường đi cho chính mình về sau.

🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư
Nguồn
• Chuyện Kẻ Vong Ân (Tiền Thân Akatannu, số 90) — Kinh Tiểu Bộ, tập 4 [Chuyện Tiền Thân 1–120] (HT Thích Minh Châu dịch), tr. 236–239 (kệ điểm tựa tr. 236)
Bài liên quanNgười nông dân phản bội: cứu một mạng người, suýt mất mạng mìnhNgười đàn bà mất mái tóc vì ganh ghét, được lại nhờ một chiếc bánhChim két ở lại với cây khô: biết đủ là giàu