🏠 Trang chủGiảng Sư📜 Kho kinh
Trang chủ › Từ bi – bố thí

Giúp người mà bị lợi dụng thì sao

Từ bi – bố thí · 9 phút đọc

Anh Tuấn có một người bạn thân từ hồi còn đi học. Năm ngoái, người bạn đó gọi điện, giọng gấp gáp: vợ ốm, con nhỏ, cần vay hai mươi triệu lo viện phí, tháng sau trả. Anh Tuấn không nghĩ nhiều, chuyển tiền ngay. Tháng sau, bạn không trả. Tháng sau nữa, bạn vay thêm mười triệu, nói là xoay tạm. Đến tháng thứ ba, anh Tuấn gọi thì bạn không bắt máy. Nhắn tin thì chỉ thấy chữ đã xem.

Anh Tuấn kể với tôi, giọng vừa giận vừa tủi: "Tôi giúp nó thật lòng, sao nó đối xử với tôi vậy? Từ giờ tôi không giúp ai nữa. Giúp người toàn rước họa vào thân."

Tôi nghe mà thương cả hai. Thương anh Tuấn vì lòng tốt bị đáp lại bằng sự im lặng. Nhưng cũng thương cho cái kết luận vội vàng đó: chỉ vì một người lợi dụng mình, mà đóng cửa lòng với tất cả mọi người. Cái giá phải trả, cuối cùng, lại là chính mình: từ một người hay giúp đỡ, thành một người sợ giúp đỡ.

Vậy giúp người mà bị lợi dụng thì phải làm sao? Đóng cửa lòng lại, hay cứ mở toang ra mặc kệ?

Phật giáo có một lời dạy rất thực tế cho chuyện này. Trí tuệ phải được phát triển cùng với từ bi. Một người tốt bụng nhưng khờ dại, và một người nhiều kiến thức nhưng không có tình cảm, đều là hai cực đoan chưa đủ. Phật dạy phải giữ cân bằng cả hai, trau dồi cả trí tuệ lẫn từ bi.

Nói bằng lời thường thì thế này: thương người mà không sáng suốt, thì lòng thương đó dễ bị người ta dắt đi. Sáng suốt mà không thương ai, thì sự sáng suốt đó chỉ để lo cho mình. Từ bi là trái tim, trí tuệ là đôi mắt. Có tim mà không có mắt thì đi lạc. Có mắt mà không có tim thì đi đâu cũng lạnh.

Anh Tuấn giúp bạn là đúng. Cái sai không nằm ở chỗ anh giúp, mà nằm ở chỗ anh giúp mà không nhìn rõ. Anh không hỏi vợ bạn ốm bệnh gì, viện phí bao nhiêu, bạn đã xoay được những đâu. Anh không đặt giới hạn: mình cho vay được bao nhiêu thì không ảnh hưởng đến gia đình mình. Anh cũng không thỏa thuận rõ ràng: trả khi nào, trả bằng cách nào, nếu không trả được thì sao. Anh cho vay bằng lòng tốt, nhưng lòng tốt không có khung, nên nó tràn ra, rồi vỡ.

Muốn giúp người mà không bị lợi dụng, trước khi giúp, mình có thể xét ba điểm, cũng là ba điểm mà Phật giáo dùng để xét một hành động: ý định đằng sau nó, hậu quả của nó đối với chính mình, và hậu quả của nó đối với người khác.

Thứ nhất, ý định của mình. Mình giúp vì thương người ta thật, hay vì muốn người ta nể mình, muốn giữ cái danh người tốt? Nếu giúp vì muốn được khen, thì khi người ta không khen, mình sẽ giận. Cái giận đó không phải lỗi của người ta, mà là lỗi của cái kỳ vọng mình giấu trong lòng.

Thứ hai, hậu quả đối với mình. Mình giúp đến mức nào thì vẫn lo được cho gia đình mình? Hai mươi triệu đó có phải là tiền để dành đóng học phí cho con không? Nếu giúp người ta mà gia đình mình chao đảo, thì đó không còn là từ bi nữa, mà là liều lĩnh. Từ bi với người khác phải bắt đầu từ việc không tự làm khổ mình.

Thứ ba, hậu quả đối với người kia. Mình giúp họ đứng lên, hay giúp họ ỷ lại? Cho tiền một người đang túng quẫn thì giúp họ qua cơn khó. Nhưng cho tiền mãi một người có thể tự đi làm mà không chịu làm, thì mình đang nuôi sự ỷ lại của họ. Giúp đúng là giúp sao cho người ta càng ngày càng tự đứng được, chứ không phải càng ngày càng dựa vào mình.

Nếu đã xét ba điểm đó mà vẫn bị lợi dụng, thì sao? Thì mình học, chứ không đóng cửa.

Học cách giúp khác đi. Thay vì cho tiền, mình dạy nghề, giới thiệu việc làm, đi cùng họ đến bệnh viện, giúp họ viết một lá đơn xin hỗ trợ. Những cách giúp đó khó bị lợi dụng hơn, vì nó đòi hỏi người kia cũng phải bước đi cùng mình.

Học cách nói không. Từ chối một lời nhờ vả vượt quá sức mình, không phải là hết từ bi. Ngược lại, đó là từ bi với chính mình, và cũng là từ bi với người kia: vì mình nói không rõ ràng, họ mới đi tìm cách khác thật sự giúp được họ, thay vì bám vào một cái phao sẽ chìm cùng họ.

Học cách đặt giới hạn. Giúp lần một, lần hai, đến lần ba vẫn cùng một lý do, vẫn không có gì thay đổi, thì mình dừng lại, ngồi xuống nói chuyện thẳng thắn. Dừng lại không có nghĩa là ghét bỏ. Dừng lại có nghĩa là mình đã giúp hết phần của mình, phần còn lại là của họ.

Có người nghe đến đây sẽ hỏi: vậy từ bi mà còn tính toán, còn giới hạn, thì còn gọi là từ bi không? Còn chứ. Từ bi không có nghĩa là ai xin gì cũng cho, ai nhờ gì cũng làm. Từ bi có trí tuệ đi cùng thì mới bền. Lòng tốt không có trí tuệ thì giống như ngọn đèn không có chụp: gió thổi một cái là tắt. Lòng tốt có trí tuệ thì giống như ngọn đèn trong lồng kính: gió có thổi, đèn vẫn sáng.

Anh Tuấn sau chuyện đó đã không đóng cửa lòng. Anh vẫn giúp người, nhưng giúp chậm hơn, hỏi kỹ hơn, và nói rõ giới hạn ngay từ đầu. Người bạn cũ, mấy tháng sau, gọi lại xin lỗi, nói sẽ trả dần mỗi tháng một ít. Anh Tuấn gật đầu, không giận nữa. Anh nói với tôi: "Tôi không mất bạn. Tôi chỉ mất đi cái kiểu giúp mù quáng của mình thôi."

Đó là điều quan trọng nhất. Bị lợi dụng một lần, mình có thể mất tiền, mất lòng tin trong một lúc. Nhưng nếu vì vậy mà mình quyết định không giúp ai nữa, thì mình mất nhiều hơn: mất đi niềm vui khi thấy người khác bớt khổ, mất đi một phần ấm áp trong chính mình.

Cho nên, giúp người mà bị lợi dụng, đừng vội kết luận lòng tốt là sai. Hãy kết luận rằng cách giúp của mình cần thêm một đôi mắt. Trái tim cứ mở, nhưng đôi mắt phải tỉnh. Thương người, và thương cả mình. Giúp người, và giúp cho đúng.

🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư
Nguồn
• Tóm Tắt Căn Bản Phật Giáo (Tỳ khưu Dhammika, Bình Anson lược dịch) — mục Trí tuệ và Từ bi (phap047.htm): trí tuệ phải phát triển cùng với từ bi; người tốt bụng nhưng khờ dại; giữ cân bằng cả hai
• Tóm Tắt Căn Bản Phật Giáo (Tỳ khưu Dhammika, Bình Anson lược dịch) — mục Nghiệp (phap047.htm): xét hành động bằng ý định, hậu quả vào mình, hậu quả vào người khác
Bài liên quanCho đi không mong báo đápThương cả người mình ghét — tập thế nàoLòng tốt cũng cần giới hạn khôn ngoan