Bà Hai ở xóm tôi năm nay ngoài bảy mươi. Cả đời bà lam lũ, nuôi ba đứa con nên người, rồi lại phụ con nuôi cháu. Hồi con gái bà sinh khó, bà thức trắng mấy đêm trông cháu trong bệnh viện. Hồi thằng cháu lớn đi học xa, bà gói ghém từng hộp đồ ăn gửi lên. Bà giúp hàng xóm cũng không tiếc: nhà ai có đám, bà qua phụ từ sáng sớm; ai ốm đau, bà nấu cháo mang sang.
Vậy mà có hôm, bà ngồi trước hiên, thở dài nói với tôi: "Tôi giúp bao nhiêu người, mà giờ có đứa nào nhớ ơn tôi đâu. Thằng cháu tôi nuôi, giờ nó đi làm xa, cả tháng không gọi về một lần. Hàng xóm tôi giúp, giờ gặp tôi cũng chỉ gật đầu cho có."
Tôi nghe mà nghẹn. Bà Hai không giận ai cả. Bà chỉ buồn. Buồn vì mình cho đi nhiều quá, mà nhận lại chẳng bao nhiêu. Cái buồn đó, tôi tin nhiều người đã từng có: giúp người thật lòng, rồi ngồi chờ một lời cảm ơn không đến.
Trong Luận Đại Trí Độ, một bộ luận lớn của Phật giáo, có một câu dạy rất thẳng về chuyện này: Bồ Tát đối với người nhận thì không cầu báo ân, đối với việc bố thí thì không mong quả báo. Giả sử cầu quả báo, nếu người kia không đền đáp thì sinh oán hận.
Nói bằng lời thường thì thế này: cho đi mà còn đợi người ta trả ơn, thì sớm muộn gì mình cũng sinh oán. Không phải vì người ta xấu, mà vì cái đợi của mình quá nặng.
Cho mà đợi trả ơn, giống như gieo một hạt giống rồi ngày nào cũng đào đất lên xem nó mọc chưa. Hạt giống chưa kịp nảy mầm đã bị tay mình làm hỏng. Lòng tốt cũng vậy. Vừa cho xong đã ngồi tính: người ta sẽ trả ơn mình bằng cách nào, khi nào, có xứng với những gì mình đã cho không. Tính mãi, rồi thành giận. Giận vì người ta không trả như mình tưởng. Mà người ta có biết mình đang đợi đâu.
Có một điều ít ai để ý: oán hận không đến từ người nhận. Nó đến từ kỳ vọng của người cho. Cùng một đứa cháu không gọi điện về, có người bà nghĩ: "Chắc nó bận, nó khỏe là mừng rồi." Có người bà nghĩ: "Tôi nuôi nó bao nhiêu năm, giờ nó quên tôi." Cùng một sự việc, hai cách nghĩ, hai nỗi khổ khác nhau. Người khổ không phải vì đứa cháu vô ơn, mà vì mình đã cho đi kèm theo một hóa đơn, rồi chờ người ta thanh toán.
Vậy làm sao để cho đi mà không mong báo đáp? Không phải bằng cách ép mình phải cao thượng, phải giả vờ không cần gì. Mà bằng cách nhìn rõ cái giá của sự mong đợi.
Luận Đại Trí Độ còn dạy thêm một điều nữa: Bồ Tát bố thí không cầu phước lạc đời này, không cầu làm vua trời vua người đời sau, cũng không cầu cái vui của thiền định hay Niết Bàn cho riêng mình. Nếu có cầu, thì chỉ cầu một điều: giác ngộ tối thượng. Nghĩa là cái duy nhất đáng mong, là chính mình trở nên sáng suốt, nhẹ nhàng hơn. Còn lại, cho xong rồi thôi.
Nghe thì cao xa, nhưng đưa về đời thường thì rất gần. Bà Hai nuôi cháu, cái được lớn nhất không phải là sau này cháu trả ơn bà. Cái được lớn nhất là trong những đêm thức trắng trông cháu, lòng bà đầy ắp yêu thương. Cái được đó, bà đã nhận ngay lúc cho, không cần đợi hai mươi năm sau. Người ta hay nghĩ phước là thứ để dành cho tương lai. Thật ra, niềm vui lúc cho đi, sự ấm áp trong lòng lúc thấy người khác bớt khổ, đó đã là phước rồi. Nó đến ngay lập tức, không cần ai trả.
Còn người nhận, họ có nhớ ơn mình hay không, mình không quản được. Có khi họ nhớ mà không nói, vì họ ngại, vì họ vụng về. Có khi họ trả ơn bằng cách giúp một người khác, chứ không giúp lại mình. Phước đi vòng, không đi thẳng. Mình cho người này, người khác cho lại mình, hoặc không ai cho lại mình, nhưng lòng mình vẫn đầy. Như vậy có thiệt không? Không. Vì cái mình giữ lại được, là một trái tim không oán hận.
Muốn tập cho đi không mong báo đáp, mình có thể bắt đầu từ những việc rất nhỏ. Cho ai đó một thứ gì, rồi tập không nhắc lại chuyện đó nữa. Không kể với người thứ ba: "Tôi đã giúp nó thế này thế kia." Không đếm xem mình đã cho bao nhiêu lần. Mỗi lần cái ý "người ta phải nhớ ơn mình" nổi lên, mình nhìn nó, rồi để nó đi qua, như nhìn một đám mây trôi.
Tập như vậy một thời gian, mình sẽ thấy lạ: cho đi càng nhẹ, lòng càng rộng. Mình không còn cho để đổi lấy cái gì nữa. Mình cho vì lúc đó, mình muốn cho. Chỉ vậy thôi. Và khi không còn đợi ai trả ơn, mình cũng không còn sợ ai vô ơn nữa. Người ta nhớ thì vui, người ta quên thì cũng không sao. Mình vẫn là mình, vẫn cho đi như cũ.
Tôi kể lại chuyện này cho bà Hai nghe. Bà im lặng một lúc, rồi cười: "Ừ, thì nó không gọi về, nhưng nó khỏe, nó có việc làm, vậy là được rồi. Tôi nuôi nó, đâu phải để nó trả nợ cho tôi." Hôm sau, tôi thấy bà lại mang cháo sang cho nhà hàng xóm mới ốm dậy. Vẫn cái dáng lặng lẽ đó, vẫn không nói gì nhiều. Nhưng lần này, tôi thấy vai bà nhẹ hơn.
Cho đi không mong báo đáp, cuối cùng không phải là mình thiệt. Mà là mình được tự do. Tự do khỏi cái đợi, khỏi cái giận, khỏi cái hóa đơn vô hình mình tự viết rồi tự bắt người ta trả. Cho xong rồi thôi, như người gieo hạt rồi đi làm việc khác, để hạt tự lớn. Đến mùa, hạt sẽ nảy mầm theo cách của nó. Không phải theo cách mình ép.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư