Có một cảnh rất quen ở các buổi phát quà từ thiện. Người nhận xếp hàng dài. Người cho đứng trên cao, trao từng phần quà, chụp hình từng người một. Người nhận cúi đầu, cười gượng. Có người quay mặt đi khi thấy máy ảnh. Họ cần món quà thật. Nhưng họ không muốn cả xóm biết mình đang cần.
Cũng có cảnh quen trong đời thường. Một người giúp bạn mình lúc khó khăn, rồi kể lại cho người khác nghe. Tôi đã giúp nó thế này, thế kia. Người được giúp nghe được, lòng chùng xuống. Món quà thì còn đó. Nhưng thể diện thì mất đi một phần. Giúp như vậy, người cho được tiếng tốt. Còn người nhận thì mang ơn nặng trĩu.
Người xưa nói về chuyện này rất sâu. Cụ Nguyễn Duy Cần trong cuốn Phật Học Tinh Hoa có một đoạn bàn về bố thí ba la mật. Cụ viết: bố thí mà không trụ tướng là bố thí mà chẳng thấy có mình là người bố thí, cũng chẳng thấy có người được mình bố thí. Như vậy, hành động bố thí của Bồ Tát là một hành động của người đã được giải thoát hoàn toàn, như hành động tự nhiên và vô niệm của mặt trời chiếu sáng vạn vật mà không hay rằng mình chiếu sáng, và cũng không chiếu sáng cho riêng ai.
Hình ảnh mặt trời ở đây rất đẹp. Mặt trời chiếu sáng cho mọi người. Người tốt cũng được chiếu. Người xấu cũng được chiếu. Mặt trời không chọn ai. Không kể công với ai. Không đòi ai phải mang ơn. Nó chiếu vì nó là mặt trời. Bố thí cũng vậy. Cho vì phải cho. Không phải cho để được khen, để được mang ơn, để tỏ ra mình là người ban ân và kẻ kia là người thọ ân.
Cụ còn dùng một hình ảnh nữa. Hành vi bố thí của Bồ Tát giống như cục đường bỏ vào trong ly nước lã. Đường tan ra một cách tự nhiên. Nước chung quanh được hưởng cái ngọt của đường. Mà chính cục đường cũng không hay biết. Ngay nước cũng chẳng hay là nhờ cục đường mà mình được thành nước ngọt. Ảnh hưởng của bậc giải thoát đối với xã hội cũng một thế. Và bởi hành vi của họ vô danh, nên phần đông cho họ là ích kỷ.
Nghe thì lạ. Người cho đi âm thầm mà bị cho là ích kỷ. Người cho đi ồn ào mà được khen là tốt. Đời thường vẫn vậy. Nhưng sách xưa phân biệt rất rõ. Bố thí để được phúc báo, hoặc để được người mang ân và kính phục, để tỏ ra người ban ân và kẻ đứng trên người thọ ân, thì đó chưa phải là bố thí ba la mật. Đó là bố thí trụ tướng. Còn thấy có tướng người cho, tướng người nhận, tướng món quà. Còn thấy ba cái tướng ấy, thì lòng vẫn còn cột chặt vào món cho.
Vậy cho đi mà giữ thể diện cho người nhận thì làm sao? Sách xưa gợi mấy cách rất thực tế.
Thứ nhất, cho kín đáo. Có thể cho thì cho. Không cần nói cho nhiều người biết. Không cần chụp hình. Không cần kể lại. Người nhận biết là đủ. Trời biết là đủ. Cái phước của việc cho kín đáo nằm ở chỗ người nhận không phải cúi đầu trước đám đông. Họ nhận món quà như nhận một sự giúp đỡ bình thường giữa người với người. Không ai cao hơn ai.
Thứ hai, cho một cách bình đẳng. Đừng để người nhận cảm thấy mình là kẻ dưới. Đừng đứng trên cao mà trao xuống. Hãy ngồi xuống ngang tầm với họ. Nói chuyện với họ như nói chuyện với một người bạn. Hỏi thăm họ vài câu thật lòng. Món quà chỉ là một phần nhỏ. Thái độ mới là phần lớn.
Thứ ba, cho mà không nhắc lại. Đây là chỗ khó nhất. Nhiều người cho xong rồi cứ nhắc. Hồi đó tôi đã giúp anh thế này. Nếu không có tôi thì anh đã ra sao. Mỗi lần nhắc lại là một lần người nhận bị nhắc rằng mình từng là kẻ thọ ơn. Món quà ban đầu là ngọt. Nhắc nhiều lần thành đắng. Người xưa dạy: bố thí mà vẫn vô tâm, vô niệm, đó mới thật là hành vi bố thí của các vị Bồ Tát. Cho xong rồi quên đi. Như đường tan trong nước. Như mặt trời chiếu sáng mà không hay mình chiếu sáng.
Thứ tư, cho đúng cái người ta cần, theo cách người ta có thể nhận. Có người cần tiền nhưng ngại nhận tiền. Thì giúp họ một công việc, giới thiệu họ một mối làm ăn. Có người cần gạo nhưng ngại xếp hàng nhận gạo. Thì gửi khéo qua người thân. Có người cần một lời khuyên nhưng ngại hỏi. Thì kể một câu chuyện, để họ tự nghe ra. Cho khéo là một nghệ thuật. Nó đòi hỏi mình phải đặt mình vào chỗ của người nhận mà nghĩ.
Trong đời sống, ai cũng có lúc là người cho và lúc là người nhận. Hôm nay mình cho người khác. Ngày mai mình có thể là người cần được giúp. Nghĩ được như vậy, mình sẽ cho một cách nhẹ nhàng hơn. Vì mình biết cảm giác của người nhận là thế nào. Không ai muốn mình bị nhìn như kẻ ăn xin. Ai cũng muốn giữ lại chút thể diện, dù trong lúc khó khăn nhất.
Cho đi mà giữ thể diện cho người nhận, suy cho cùng, là một cách tôn trọng con người. Tôn trọng không phải là lời nói suông. Tôn trọng là khi mình giúp ai, mình vẫn thấy họ ngang hàng với mình. Vẫn thấy họ có phẩm giá. Vẫn thấy họ xứng đáng được đối xử như một con người đầy đủ, không phải như một đối tượng để mình làm phước.
Hôm nay, nếu bạn có dịp giúp ai đó, thử làm một việc nhỏ. Cho xong rồi thôi. Đừng kể lại. Đừng chụp hình. Đừng nhắc lại. Để món quà tan ra như đường trong nước. Người nhận được ngọt. Người cho cũng nhẹ lòng. Như vậy, việc cho đi mới thật sự trọn vẹn. Vì phước không nằm ở món quà lớn hay nhỏ. Phước nằm ở chỗ lòng người cho và người nhận đều được yên.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư