Bà cụ Tám ở cuối hẻm không có nhiều tiền. Lương hưu của bà chỉ đủ ăn, đủ thuốc. Vậy mà trong xóm, ai cũng quý bà. Hỏi ra mới biết, bà chẳng cho ai tiền bao giờ. Bà cho cái khác: thời gian của bà.
Buổi sáng, bà ngồi nghe bà Năm kể chuyện con cháu bỏ đi xa, kể đi kể lại đến lần thứ ba, bà vẫn ngồi nghe, không giục, không ngắt lời. Buổi chiều, bà sang nhà anh thợ hồ bị gãy chân, ngồi bóp chân cho anh, kể chuyện vui cho anh đỡ buồn. Tối thứ bảy, bà trông cháu giúp cô giáo trẻ đi dạy thêm, để cô có tiền lo cho con.
Có lần, một người hỏi bà: "Bà không có tiền thì giúp người ta bằng cái gì?" Bà cười, nói một câu rất mộc: "Tôi không có tiền, nhưng tôi có giờ. Ngồi với người ta một lúc, cũng là giúp."
Câu nói của bà cụ Tám chạm vào một điều mà ít người nghĩ tới: bố thí không chỉ là cho tiền. Thời gian cũng là một món quà. Mà nhiều khi, đó lại là món quà quý nhất.
Trong sách Giảng giải 38 pháp Hạnh Phúc, pháp sư Maha Thongkham giảng về nết hạnh bố thí, có một câu nói rất rộng mở: "Ai ai cũng có thể bố thí được tùy trường hợp và từng giây từng phút." Tùy trường hợp, từng giây từng phút. Nghĩa là bố thí không phải là việc của người giàu, cũng không phải là việc chỉ làm vào dịp lễ lớn. Nó là việc ai cũng làm được, lúc nào cũng làm được.
Vì sao? Vì Đức Phật dạy, pháp bố thí là phát ra những cái dư giả của mình, tùy theo mình có, cho người khác, trong khi người ấy đang thiếu hụt. "Tùy theo mình có." Mình có tiền thì cho tiền. Mình không có tiền, nhưng mình có thời gian, có sức khỏe, có đôi tay, có đôi tai biết lắng nghe, thì mình cho những thứ đó. Của cho không quan trọng bằng cái tâm cho.
Sách còn chia bố thí ra làm hai loại. Một là tài thí, tức là bố thí cơm nước, y phục, thuốc men, chỗ ở. Hai là pháp thí, tức là bố thí pháp. Và Đức Phật dạy một câu mà người học Phật nào cũng nhớ: trong các sự bố thí, chỉ có bố thí pháp là cao thượng hơn hết. Vì người bố thí pháp là bố thí cả thiên đàng, Phạm thiên và Niết Bàn. Tại sao? Vì người đời biết tu hành là nhờ nghe pháp. Nhờ sự tu hành ấy mà người được sanh vào cõi trời, hoặc đắc đạo quả.
Pháp thí nghe thì cao xa, nhưng làm thì rất gần. Ai cũng có thể bố thí pháp được. Sách dạy: thỉnh chư pháp sư về nhà thuyết pháp cho bạn đồng đạo đến nghe, hay hùn tiền ấn tống kinh sách, hay nhờ một vị pháp sư viết sách rồi mình ấn tống. Đó là pháp thí.
Nhưng pháp thí còn có một dạng gần gũi hơn nữa, mà sách không nói thẳng, nhưng nằm trong chính tinh thần của nó: chia sẻ điều mình biết, khi người khác đang cần biết. Một người mẹ chỉ cho người mẹ trẻ cách dỗ con nín khóc, đó là pháp thí. Một anh thợ chỉ cho đứa nhỏ trong xóm cách sửa cái xe đạp, đó là pháp thí. Một người từng vượt qua nỗi buồn chỉ cho người đang buồn cách đứng dậy, đó là pháp thí. Tất cả những thứ đó đều tốn một thứ duy nhất: thời gian của mình.
Trong sách Trách Vụ Phật Tử Tại Gia của Hòa thượng Thích Thanh Từ, có một đoạn viết về việc tham gia từ thiện, rất đáng để ngẫm. Sách viết: "Phật tử tùy sức sẵn sàng góp công vào những việc từ thiện xã hội." Góp công. Không phải góp tiền, mà góp công. Tức là góp sức lực, góp thời gian, góp sự có mặt của mình.
Sách còn viết thêm một câu nữa, mà ai từng làm từ thiện cũng nên đọc: "Sự giúp đỡ nhiều ít không quan trọng, quan trọng ở chỗ thông cảm nỗi khổ của họ hay không. Tuy giúp của ít mà thông cảm nỗi khổ đau của họ, còn hơn là giúp nhiều mà lạnh lạt vô tình."
Đọc câu này mới thấy, cái quý nhất trong một món quà không phải là giá trị của nó, mà là sự có mặt của người cho trong món quà ấy. Một người cho một triệu đồng mà mặt lạnh lùng, vội vàng, thì người nhận chỉ nhận được một triệu đồng. Một người ngồi xuống bên cạnh, nắm tay người bệnh, nghe họ kể hết nỗi sợ hãi của họ, thì người nhận được cả một buổi chiều ấm áp. Tiền thì hết. Buổi chiều ấm áp thì ở lại lâu hơn.
Thời gian có một đặc tính mà tiền không có: nó không thể lấy lại được, và không thể cho đi mà không mất đi. Khi mình cho ai một triệu đồng, mình vẫn còn thời gian của mình. Nhưng khi mình cho ai một buổi chiều, thì buổi chiều ấy đã thuộc về người ta rồi. Mình không lấy lại được. Chính vì vậy, cho thời gian là một sự cho rất thật. Nó nói với người nhận một điều mà tiền không nói được: tôi coi bạn quan trọng đến mức tôi dành phần đời không lấy lại được của tôi cho bạn.
Bố thí thời gian không cần phải làm việc lớn. Nó bắt đầu từ những việc nhỏ, ngay trong nhà mình, ngay trong xóm mình.
Ngồi ăn cơm với ba mẹ một bữa, không cầm điện thoại, đó là bố thí thời gian. Nghe con mình kể chuyện ở trường, nghe hết, không vừa nghe vừa làm việc khác, đó là bố thí thời gian. Chở người hàng xóm đi khám bệnh một buổi sáng, đó là bố thí thời gian. Dạy cho đứa trẻ trong xóm một điều mình biết, đó là bố thí thời gian. Ngồi với một người đang buồn, không cần nói gì hay, chỉ cần ngồi đó, đó cũng là bố thí thời gian.
Sách Giảng giải 38 pháp Hạnh Phúc có kể một sự tích bố thí rất cảm động. Đời Đức Phật Ca Diếp, có một chàng thanh niên xuất gia, trên đường về chùa thì thấy một con chó cái mù cả hai mắt, với một bầy con ốm vì thiếu ăn. Chàng không có gì để cho. Chàng bỗng nhớ mình vừa thọ thực xong, liền dùng tay móc cổ cho ói vật thực ra, cho bầy chó ấy ăn. Nhờ bữa ăn ấy, bầy chó đủ sức đi nơi khác kiếm sống.
Của bố thí trong tích này không phải là bạc nén vàng thoi, cũng không phải cao lương mỹ vị. Nó là thứ chàng thanh niên có trong người, ngay lúc đó. Và sách kết lại một câu: của bố thí không cần phải nhiều, cốt ở tâm trong sạch của mình.
Thời gian của mình cũng vậy. Không cần phải có nhiều. Một buổi chiều, một giờ đồng hồ, mười lăm phút ngồi nghe ai đó nói hết lòng mình, cũng là bố thí. Miễn là tâm mình trong sạch, cho vì thương, không phải cho vì muốn được khen, được nhớ ơn.
Bà cụ Tám ở cuối hẻm vẫn ngồi nghe bà Năm kể chuyện, lần thứ tư, lần thứ năm. Bà vẫn sang bóp chân cho anh thợ hồ. Bà vẫn trông cháu giúp cô giáo trẻ tối thứ bảy.
Người ta hỏi bà, sao bà rảnh vậy. Bà cười: "Tôi già rồi, tiền không có, sức không nhiều. Chỉ còn giờ là còn. Cho giờ đi, mai mốt mình đi rồi, giờ cũng đâu mang theo được."
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư