Cuối con hẻm nhỏ có một căn nhà cấp bốn cũ kỹ. Trong nhà chỉ có một bà cụ sống một mình. Bà cụ tên là bà Năm, năm nay đã ngoài tám mươi. Con cháu bà đi làm xa, thỉnh thoảng mới về thăm. Ngày thường, bà lủi thủi một mình, nấu một nồi cơm nhỏ, ăn không hết lại để dành đến bữa sau.
Hàng xóm ai cũng biết bà Năm. Có người thỉnh thoảng gửi cho bà ít tiền, nói bà mua thêm thức ăn. Bà nhận, cảm ơn, rồi cất kỹ. Có người mua cho bà hộp sữa, bịch bánh. Bà cũng nhận, cũng cảm ơn. Nhưng có một điều lạ: bà Năm ít khi dùng những thứ đó ngay. Bà để dành, như thể chúng quý quá, không nỡ dùng.
Rồi một hôm, cô Lan, một người phụ nữ trẻ mới chuyển đến đầu hẻm, ghé qua nhà bà Năm. Cô không mang gì cả. Cô chỉ ngồi xuống, hỏi bà ăn cơm chưa, hôm nay bà có khỏe không. Bà Năm kể chuyện hồi trẻ, chuyện ông nhà đã mất, chuyện đứa con đi làm xa. Cô Lan ngồi nghe hết buổi chiều. Trước khi về, cô hứa: Cuối tuần con lại ghé.
Từ đó, cuối tuần nào cô Lan cũng ghé. Có hôm cô mang theo ít trái cây. Có hôm cô chỉ mang theo chính mình. Hai người ngồi uống trà, nói chuyện tào lao. Có hôm chẳng nói gì nhiều, chỉ ngồi chung một hiên nhà, nghe tiếng ve kêu. Bà Năm cười nhiều hơn trước. Hàng xóm bảo: Dạo này bà Năm tươi tỉnh hẳn ra.
Câu chuyện này làm ta nghĩ về cách mình thương người già neo đơn. Thường thì ta nghĩ thương là gửi tiền, gửi quà. Tiền thì cần, quà thì quý, không ai phủ nhận. Nhưng với người già sống một mình, thứ họ thiếu nhất thường không phải là tiền. Thứ họ thiếu là một người ngồi bên cạnh.
Trong Phật Giáo của cụ Trần Trọng Kim, bố thí được chia làm hai loại. Tài thí là đem tiền của cơm gạo mà cứu giúp người ta trong lúc đói khổ. Sự bố thí ấy thì tùy sức mà làm, miễn là tự mình bỏ được lòng tham mà sẵn sàng giúp cho người khác được vui vẻ. Pháp thí là đem tài trí của mình mà hướng dẫn người khác làm điều lành, hoặc lấy cái lòng thanh tịnh ngay chính mà mở rộng con đường trí tuệ cho người khác.
Cả hai loại bố thí đều quý. Nhưng với người già neo đơn, còn có một loại cho đi nữa mà sách không gọi tên riêng, nhưng ai cũng cảm nhận được: cho đi sự hiện diện của mình. Ngồi bên cạnh một người già, nghe họ kể chuyện cũ, đó cũng là bố thí. Bố thí thời gian, bố thí sự lắng nghe, bố thí một buổi chiều của mình.
Người già neo đơn sợ nhất là cảm giác mình trở thành gánh nặng, thành người thừa. Con cháu gửi tiền về, họ mừng, nhưng trong lòng vẫn nghĩ: Nó gửi tiền vì nó thương mình, hay vì nó muốn yên tâm mà không phải về? Quà cáp gửi đến, họ vui, nhưng niềm vui đó ngắn. Hết hộp bánh, hết hộp sữa, căn nhà lại trở về im lặng như cũ.
Còn một người ngồi bên cạnh thì khác. Người đó không thể gửi qua bưu điện. Người đó phải đến tận nơi, phải dành thời gian, phải thật sự có mặt. Sự có mặt đó nói với bà cụ một điều mà tiền không nói được: Bà vẫn quan trọng. Vẫn có người muốn ngồi với bà, nghe bà nói, nhìn bà cười.
Trong Phật Học Tinh Hoa, cụ Nguyễn Duy Cần viết về đức bố thí của Bồ Tát: thấy ai thiếu là mình thiếu, thấy ai khổ là mình khổ. Bố thí vì phải bố thí, không thể không bố thí cho được, như mặt trời chiếu sáng vì bản tính là phải phát sinh ánh sáng. Không riêng cho ai cả, dù đối với kẻ hiền hay người dữ.
Thấy ai khổ là mình khổ. Người già neo đơn khổ vì cô đơn. Mình thấy được nỗi khổ đó thì mình đến. Không cần mang gì nhiều. Chỉ cần đến. Chỉ cần ngồi xuống. Chỉ cần hỏi một câu: Hôm nay bà có khỏe không? Câu hỏi đó tưởng nhỏ, nhưng với người cả tuần không ai hỏi han, nó lớn lắm.
Có người sẽ nói: Tôi bận lắm, làm sao có thời gian ghé thăm người già hàng xóm? Câu này cũng đúng. Ai cũng bận. Nhưng ghé thăm không nhất thiết phải là một buổi chiều dài. Có khi chỉ là năm phút đứng ở cửa, hỏi thăm một câu, nhìn bà cụ cười một cái rồi đi. Năm phút đó không làm ai nghèo đi. Nhưng với bà cụ, năm phút đó có thể là niềm vui của cả ngày.
Thương người già neo đơn cũng là một cách chuẩn bị cho chính mình. Ai rồi cũng già. Ai rồi cũng có lúc con cháu bận rộn, mình ngồi một mình trong nhà. Lúc đó, mình mong người khác đối xử với mình thế nào, thì bây giờ mình hãy đối xử với người già như thế. Đó không phải là tính toán. Đó là lẽ thường của lòng người.
Cô Lan vẫn ghé nhà bà Năm mỗi cuối tuần. Có hôm cô bận, không ghé được, cô nhắn hàng xóm qua nói với bà một tiếng, để bà khỏi chờ. Bà Năm bây giờ có thêm một thói quen mới: cuối tuần, bà nấu sẵn ấm trà, để trên bàn, chờ tiếng gõ cửa. Ấm trà đó không đắt tiền. Nhưng nó chứa cả một tuần mong chờ của một bà cụ già.
Gửi tiền cho người già neo đơn là tốt. Gửi quà cho họ cũng tốt. Nhưng nếu chỉ gửi tiền và quà mà không bao giờ ghé thăm, thì món cho đó vẫn thiếu một nửa. Nửa còn lại là chính mình. Ghé thăm còn quý hơn gửi tiền, vì tiền thì ai cũng gửi được, còn thời gian ngồi bên cạnh một người già thì chỉ người thật lòng thương mới cho được.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư