Anh Hùng là một người đàn ông ngoài bốn mươi, trước đây làm thợ hồ khỏe mạnh, nhanh nhẹn. Rồi anh dính vào ma túy. Ban đầu chỉ là thử cho biết, sau thành nghiện. Vợ anh bỏ đi, mang theo đứa con nhỏ. Cha mẹ anh già yếu, khóc hết nước mắt. Hàng xóm nhìn anh bằng ánh mắt vừa sợ vừa khinh. Có người nói thẳng: Loại này bỏ đi, cứu làm gì cho mệt.
Anh Hùng đã từng cai nghiện hai lần. Lần nào cũng được vài tháng rồi tái nghiện. Lần thứ hai thất bại, anh nghĩ: Chắc mình hết đường rồi. Người ta nói đúng. Loại như mình bỏ đi. Anh lang thang, sống vật vờ, không còn muốn gặp ai.
Rồi có một buổi sáng, anh gặp lại thầy giáo cũ của mình, thầy Lâm. Thầy đã già, tóc bạc trắng. Thầy nhìn anh, không la mắng, không thở dài. Thầy chỉ nói: Lâu rồi không gặp con. Con có khỏe không? Câu hỏi bình thường như hỏi một học trò cũ. Nhưng với anh Hùng, đó là lần đầu tiên sau nhiều năm có người hỏi anh có khỏe không, mà không kèm theo ánh mắt khinh bỉ.
Thầy Lâm không hứa sẽ chữa khỏi cho anh. Thầy không nói những lời to tát. Thầy chỉ đưa anh đến gặp một nhóm người từng nghiện và đã cai được. Thầy nói: Con không phải là người duy nhất ngã. Có người ngã rồi đứng dậy được. Con thử nghe họ nói chuyện xem. Anh Hùng đi. Anh nghe. Anh ở lại với nhóm đó. Một năm sau, anh cai được. Đến giờ đã ba năm, anh vẫn chưa tái nghiện. Anh làm phụ hồ trở lại, gửi tiền về cho cha mẹ. Anh nói: Tôi không dám hứa cả đời. Nhưng hôm nay, tôi vẫn đang đứng vững.
Câu chuyện này làm ta nghĩ về cách mình nhìn người nghiện ngập. Thường thì ta nhìn họ như một thứ bỏ đi. Ta nghĩ họ tự chuốc lấy, họ đáng đời, họ không xứng đáng được giúp. Nhưng thử nghĩ xem: có ai sinh ra đã muốn thành người nghiện đâu? Có ai muốn mất gia đình, mất sức khỏe, mất danh dự đâu? Đằng sau mỗi người nghiện là một câu chuyện dài, có khi bắt đầu từ một lần tò mò, một lần buồn bã, một lần bị bạn bè rủ rê.
Trong Phật Giáo của cụ Trần Trọng Kim, có nhắc đến lời nguyện của đức Bồ Tát Quán Thế Âm: Hễ ở trần gian mà còn có cái khổ, thì dầu phải đợi đến mấy muôn kiếp nữa, ta cũng ở lại mà cứu giúp chúng sinh chứ không vào Niết-bàn thành Phật. Bất kỳ ở đâu mà có con ruồi con bọ phải khổ là có ta ở đó. Lời nguyện ấy nghe thì lớn lao, nhưng ý của nó rất gần gũi: còn khổ thì còn ở lại, không bỏ đi.
Phật Học Tinh Hoa cũng nhắc đến đại nguyện tương tự: Hễ chúng sinh mà còn một giọt nước mắt đau khổ thì nhất định không nhập Niết Bàn, không thành Phật vội. Đại nguyện này không phân biệt người khổ là người tốt hay người xấu. Khổ là khổ. Còn khổ thì còn phải cứu.
Người nghiện ngập là người đang khổ. Khổ vì cơn nghiện hành hạ thân xác. Khổ vì gia đình quay lưng. Khổ vì xã hội khinh bỉ. Khổ vì chính mình cũng khinh bỉ mình. Một người khổ đến mức đó mà ta còn quay lưng thì họ còn biết bấu vào đâu?
Thương người nghiện ngập không có nghĩa là dung túng cho ma túy. Không ai nói ma túy là tốt. Không ai nói cứ để họ nghiện mãi cũng được. Thương họ có nghĩa là tách con người ra khỏi cơn nghiện. Cơn nghiện là bệnh, là kẻ thù. Con người là nạn nhân, là người cần được cứu. Đánh vào cơn nghiện, nhưng chìa tay với con người.
Nhiều người nghĩ giúp người nghiện là phí công, vì họ tái nghiện hoài. Nhưng thử nghĩ xem, chữa một căn bệnh nặng có bao giờ một lần là khỏi đâu. Có bệnh phải chữa nhiều lần. Có người phải thử nhiều cách. Mỗi lần thất bại không có nghĩa là người đó không xứng đáng được chữa tiếp. Nó chỉ có nghĩa là cách chữa chưa đúng, hoặc thời điểm chưa tới.
Thầy Lâm đã không làm gì lớn lao. Thầy không chữa bệnh cho anh Hùng. Thầy chỉ làm một việc nhỏ: nhìn anh như một con người, không phải như một thứ bỏ đi. Rồi thầy đưa anh đến gặp những người đã từng ngã như anh mà đứng dậy được. Chính sự nhìn nhận đó đã mở ra một cánh cửa. Anh Hùng bước qua cánh cửa đó bằng đôi chân của mình.
Trong đời sống, ta không cần phải là thầy thuốc hay chuyên gia cai nghiện mới giúp được người nghiện. Ta chỉ cần đừng là người đóng sập cánh cửa cuối cùng của họ. Đừng nói: Loại này bỏ đi. Đừng nhìn họ bằng ánh mắt khinh bỉ khi họ đi ngang. Đừng cấm con mình chơi với con của họ. Những việc nhỏ đó tưởng không đáng gì, nhưng với một gia đình đang chìm, đó có thể là sợi dây cuối cùng.
Từ bi không bỏ rơi người đang chìm, suy cho cùng, là một niềm tin đơn giản: không ai sinh ra đã hỏng. Người ta có thể ngã rất sâu, nhưng chừng nào họ còn thở, họ vẫn còn cơ hội đứng dậy. Việc của ta không phải là kéo họ dậy thay họ. Việc của ta là đừng đứng trên bờ mà ném đá xuống người đang chìm. Và nếu có thể, hãy chìa ra một cành cây, một sợi dây, một câu nói bình thường: Con có khỏe không?
Anh Hùng bây giờ vẫn đi làm mỗi ngày. Tay anh chai sần vì vác gạch. Tối về, anh ăn cơm với cha mẹ già. Thỉnh thoảng, anh ghé qua nhóm cai nghiện cũ, ngồi nghe những người mới đến kể chuyện. Anh không giảng đạo lý gì. Anh chỉ nói: Tôi cũng từng nghĩ mình bỏ đi rồi. Nhưng có người không nghĩ vậy. Thế là tôi thử đứng dậy một lần nữa.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư