Có một cảm giác rất khó nói ra. Thấy người bạn cùng lớp ngày xưa giờ làm ăn phát đạt, lòng mình chùng xuống. Thấy đồng nghiệp được khen, được tăng lương, mình cười chúc mừng mà trong lòng lại nhói. Thấy người ta mua nhà, mua xe, mình vừa mừng cho họ vừa tủi cho mình. Cảm giác ấy tên là ghen tị. Ai cũng từng có. Nhưng ít ai dám nhận. Vì nhận là ghen tị thì xấu hổ. Nên người ta giấu đi, rồi tự dằn vặt một mình.
Ghen tị không phải là tội lớn. Nó là một phản ứng rất người. Khi mình cố gắng mà chưa được như ý, thấy người khác được thì lòng tự nhiên so sánh. So sánh rồi thấy mình thua kém, thấy mình bất công. Nhưng ghen tị để lâu thì độc. Nó làm mình không vui được với niềm vui của người khác. Nó làm mình mất bạn. Và tệ nhất, nó làm mình không còn sức để cố gắng cho chính mình, vì sức lực đã dồn hết vào việc nhìn người ta.
Trong sách xưa có dạy: tùy lúc gặp duyên lành cứu giúp người, hay tùy hỷ công đức mà hành thiện. Tùy hỷ nghĩa là vui cùng niềm vui của người khác, vui cùng việc lành của người khác. Nghe thì dễ, làm thì khó. Vì vui cùng người ta khi mình đang thua thiệt là điều trái với bản năng. Nhưng chính vì khó nên mới cần tập. Tùy hỷ không phải là giả vờ vui. Nó là cách chữa lòng mình khỏi bị ghen tị ăn mòn.
Muốn chữa ghen tị, trước hết phải thương chính mình. Nghe có vẻ lạ. Ghen tị là chuyện với người khác, sao lại quay về thương mình. Nhưng gốc của ghen tị là mình đang khắt khe với chính mình. Mình bắt mình phải giỏi như người ta, phải giàu như người ta, phải được khen như người ta. Khi không được, mình tự trách, tự chê mình vô dụng. Từ sự tự trách ấy mới sinh ra ghen tị. Người biết thương mình sẽ hiểu: mỗi người có một con đường, một thời điểm riêng. Người ta đến trước, mình đến sau, không có nghĩa là mình không bao giờ đến.
Có một câu chuyện nhỏ trong sách xưa kể về một người thầy. Học trò hỏi thầy có gì hay mà theo học mãi không hết. Thầy chỉ nói mình có ba điều: dễ tính, không ghen tị, và chịu khó. Ba điều nghe đơn giản mà học trò học mãi chưa làm được. Không ghen tị đứng giữa dễ tính và chịu khó, không phải ngẫu nhiên. Người không ghen tị thì lòng mới dễ tính. Người không ghen tị thì mới dồn sức mà chịu khó cho việc của mình, thay vì phí sức nhìn việc của người.
Tập tùy hỷ có thể bắt đầu từ những việc rất nhỏ. Thấy người ta được khen, nói một câu chúc mừng thật lòng, dù chỉ một câu. Thấy bạn bán được hàng, vui cùng bạn một chút, thay vì nghĩ sao không phải là mình. Lúc đầu sẽ gượng gạo. Miệng nói chúc mừng mà lòng chưa vui. Không sao. Cứ nói câu lành trước, lòng sẽ theo sau. Giống như tập cười, cười mãi rồi cũng thành thật.
Cũng nên nhìn lại con đường của chính mình. Người ta thành công có phần của người ta: họ làm việc, họ gặp may, họ có người giúp. Mình chưa thành công cũng có lý do của mình: mình bắt đầu muộn, mình lo cho gia đình, mình chọn con đường chậm mà chắc. So sánh mình với người khác mà bỏ qua hoàn cảnh của nhau là so sánh không công bằng. Công bằng là so mình hôm nay với mình hôm qua. Hôm nay mình có tiến hơn hôm qua một chút không. Nếu có, đó đã là thành công.
Ghen tị còn một tác hại ít ai nói đến: nó làm mình không học được gì từ người giỏi. Người ghen tị thì thấy người ta giỏi là khó chịu, nên không chịu học. Người có lòng tùy hỷ thì thấy người ta giỏi là mừng, rồi hỏi người ta làm thế nào. Hỏi được thì mình cũng giỏi lên. Vì vậy, tùy hỷ không chỉ là đạo đức. Nó còn là cách khôn ngoan để mình tiến bộ. Mừng cho người ta chính là mở cửa cho mình học hỏi.
Nếu lỡ có lúc ghen tị trỗi dậy, đừng tự mắng mình là người xấu. Hãy nhận biết nó: à, mình đang ghen tị. Nhận biết rồi thì thở một hơi, nhắc mình: người ta vui thì mình cũng có thể vui. Không cần phải vui ngay. Chỉ cần không nói lời cay, không làm việc xấu vì ghen tị, đã là thắng một nửa. Lòng người như mảnh đất. Ghen tị là cỏ dại. Nhổ một lần không hết. Nhưng nhổ đều thì đất sẽ sạch.
Từ bi bắt đầu từ chính mình, câu ấy đúng nhất trong chuyện ghen tị. Thương mình đủ để không bắt mình phải hơn tất cả mọi người. Thương mình đủ để cho mình thời gian. Khi lòng mình đã yên, niềm vui của người khác sẽ không còn là vết thương của mình nữa. Nó sẽ trở thành niềm vui chung. Và lúc ấy, mình sẽ thấy nhẹ nhõm lạ thường.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư