Có những người về làng vào một buổi chiều, tay xách túi đồ nhỏ, đi chậm trên con đường quen. Không ai ra đón. Người quen nhìn thấy thì quay đi. Trẻ con nhìn theo tò mò. Họ vừa ra tù. Họ đã trả xong bản án. Nhưng với nhiều người xung quanh, bản án vẫn chưa hết. Nó còn kéo dài trong ánh mắt, trong lời xì xào, trong cánh cửa đóng lại mỗi khi họ gõ.
Người vừa ra tù thường không sợ khổ. Họ sợ không ai cho mình cơ hội. Xin việc thì bị từ chối khi nghe lý lịch. Thuê nhà thì bị ngại. Về nhà thì cha mẹ già yếu, anh em xa lánh. Nhiều người muốn làm lại thật lòng, nhưng đi đâu cũng gặp tường. Đến khi không còn đường nào, có người quay lại con đường cũ. Không phải vì họ thích. Mà vì xã hội không chừa cho họ lối nào khác.
Trong sách xưa có câu: thương người lầm lỗi phải trao tâm truyền. Nghĩa là với người đã lầm lỗi, điều họ cần nhất không phải là lời trách, mà là có người trao cho họ niềm tin và con đường làm lại. Trách thì dễ. Ai cũng trách được. Nhưng trách không làm người ta tốt lên. Chỉ có tin tưởng và chỉ đường mới làm người ta tốt lên. Thương người lầm lỗi là dám tin rằng con người có thể đổi thay.
Cũng có lời dạy: lấy đức báo oán, oán ấy tiêu tan. Người vừa ra tù có khi từng làm hại người khác, từng làm gia đình mình khổ. Nạn nhân có quyền giận, có quyền không tha thứ ngay. Nhưng với cộng đồng, với xóm làng, lấy đức báo oán nghĩa là không biến sự trừng phạt thành sự trả thù kéo dài mãi. Họ đã chịu hình phạt theo luật. Phần còn lại của xã hội là mở một lối về, để họ có cơ hội sống lương thiện.
Thương người vừa ra tù không có nghĩa là quên đi lỗi lầm của họ. Cũng không có nghĩa là phải thân thiết, phải tin tưởng ngay. Từ bi ở đây là công bằng: cho họ cơ hội như cho bất cứ ai muốn làm lại. Cho họ một việc làm phù hợp. Cho họ được thuê nhà, được đi chợ, được chào hỏi như một người bình thường. Những điều tưởng nhỏ ấy, với người vừa ra tù, là cả một sự sống.
Trong thực tế, có nhiều cách giúp rất cụ thể. Một chủ xưởng nhận một người vừa ra tù vào làm việc phụ, trả lương đúng hẹn. Một người hàng xóm chỉ cho họ chỗ làm thêm, chỗ học nghề. Một người thân trong nhà dám đứng ra bảo lãnh, dám nói với xóm làng: nó đã biết sai, cho nó cơ hội. Những việc ấy không cần nhiều tiền. Nó cần lòng can đảm. Can đảm tin một người mà người khác không tin.
Với gia đình có người vừa ra tù, từ bi bắt đầu từ trong nhà. Cha mẹ đừng nhắc lỗi cũ mỗi ngày. Anh em đừng coi người về là gánh nặng. Vợ con đừng sống trong mặc cảm vì người thân của mình. Người vừa ra tù về nhà mà ngày nào cũng nghe nhắc chuyện cũ thì sớm muộn cũng bỏ nhà đi. Nhà phải là chỗ để trở về, không phải là một nhà tù thứ hai. Muốn họ ở lại làm người lương thiện, trước hết nhà phải là nơi họ được chấp nhận.
Cũng cần nói thẳng: có những người ra tù rồi lại phạm tội. Đó là sự thật. Nhưng không phải ai cũng vậy. Và ngay cả người tái phạm, xã hội cũng không thể bỏ mặc. Càng bỏ mặc, họ càng lún sâu. Từ bi với người lầm lỗi không phải là ngây thơ. Nó là sự hiểu biết: con người đổi thay được khi có cơ hội, và hư hỏng thêm khi không còn cơ hội nào. Cho cơ hội là cách bảo vệ cả xã hội, không chỉ là giúp một người.
Trẻ con trong những gia đình ấy cũng cần được thương. Đứa trẻ có cha vừa ra tù đi học hay bị bạn bè trêu chọc, bị thầy cô nhìn bằng ánh mắt khác. Nó không có lỗi gì, nhưng nó gánh hậu quả. Thương đứa trẻ ấy là đừng để lỗi của cha thành vết nhơ của con. Một lời động viên, một sự đối xử công bằng ở trường, ở xóm, có thể cứu một đứa trẻ khỏi lớn lên trong mặc cảm và oán hận.
Người xưa dạy: oan gia nên giải, chớ nên kết. Oán thù với người lầm lỗi mà kết mãi thì không ai được yên. Người lầm lỗi không yên, gia đình họ không yên, xóm làng cũng không yên. Gỡ nút oán ra, chừa một lối về cho người muốn làm lại, là việc lành cho tất cả mọi người. Hôm nay mình chừa cho họ một lối về, mai này con cháu mình lỡ lầm, xã hội cũng sẽ chừa cho chúng một lối về.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư