Một người bạn trẻ của tôi đang đứng trước một quyết định khó khăn. Bạn ấy hỏi tôi: "Anh ơi, em có nên nghỉ việc để theo đuổi thứ mình thích không?" Tôi suýt nữa đã trả lời ngay: "Nghỉ đi, tuổi trẻ phải dám làm." Nhưng tôi kịp dừng lại. Tôi không biết bạn ấy đang nợ bao nhiêu tiền. Tôi không biết gia đình bạn ấy có đang trông cậy vào lương của bạn ấy không. Tôi không biết bạn ấy đã chuẩn bị gì cho bước đi này. Một lời khuyên nói ra trong một phút, có thể làm thay đổi cả một năm, thậm chí cả đời người ta. Từ lúc đó, tôi học được rằng cho đi lời khuyên cũng cần đúng lúc, đúng cách, như cho đi bất cứ món quà nào khác.
Trong kho kinh, có ba cách bố thí: tài thí, pháp thí và vô úy thí. Tài thí là cho tiền của. Pháp thí là cho lời hay, cho hiểu biết, cho lời khuyên đúng đắn. Vô úy thí là cho người ta bớt sợ. Pháp thí được xem là món cho quý hơn tài thí, vì tiền cho rồi sẽ hết, còn một lời hay, một hiểu biết đúng, có thể theo người ta cả đời. Nhưng pháp thí cũng là món cho khó nhất. Vì cho tiền thì dễ, cho lời khuyên đúng thì khó. Cho sai lời khuyên, có khi còn hại hơn không cho.
Cho đi lời khuyên đúng lúc, trước hết là phải đợi người ta cần. Nhiều người thích khuyên khi chưa ai hỏi. Thấy người ta làm gì cũng góp ý. Thấy người ta chọn gì cũng chê. Lời khuyên như vậy, dù đúng, người nghe cũng khó chịu. Vì họ không cần. Họ chưa hỏi. Mình khuyên, họ thấy mình đang áp đặt, đang tỏ ra mình giỏi hơn họ. Lời khuyên chỉ có giá trị khi người ta mở lòng ra đón nhận. Khi họ hỏi, khi họ đang bối rối, khi họ thật sự muốn nghe, lúc đó lời khuyên của mình mới đi vào lòng họ.
Đúng cách cũng quan trọng không kém đúng lúc. Có người khuyên bằng cách ra lệnh: "Mày phải làm thế này, phải làm thế kia." Người nghe cảm thấy mình bị ép buộc, dù lời khuyên đó có đúng. Có người khuyên bằng cách chê bai: "Sao mày dại thế, ai lại làm như vậy." Người nghe chỉ thấy mình bị xúc phạm, không thấy được điều hay trong lời khuyên. Khuyên đúng cách là khuyên bằng sự tôn trọng. Nói nhẹ nhàng, đưa ra gợi ý thay vì mệnh lệnh, kể câu chuyện của mình thay vì dạy đời người ta. "Anh từng gặp chuyện giống em, hồi đó anh làm thế này, em tham khảo thử xem." Một câu nói như vậy, người nghe dễ tiếp nhận hơn nhiều so với một câu ra lệnh.
Tôi nhớ có lần một người em trong nhà hỏi tôi về chuyện chọn nghề. Em ấy thích vẽ, nhưng gia đình muốn em học ngành khác cho ổn định. Tôi không nói em nên theo bên nào. Tôi chỉ hỏi em vài câu: "Em đã thử vẽ nghiêm túc chưa? Em có biết người làm nghề vẽ sống thế nào không? Nếu em chọn ngành kia, em có chịu được không?" Em ấy trả lời từng câu, rồi tự em tìm ra đáp án cho mình. Tôi không cho em lời khuyên trực tiếp nào. Nhưng những câu hỏi của tôi đã giúp em tự nhìn rõ lòng mình. Đôi khi, lời khuyên tốt nhất không phải là một đáp án, mà là một câu hỏi đúng, hỏi vào lúc người ta cần tự hỏi mình.
Cho đi lời khuyên cũng cần biết dừng. Có người khuyên một lần chưa đủ, khuyên mười lần, khuyên đến khi người ta làm theo mới thôi. Nhưng mỗi người có quyền chọn con đường của mình, kể cả quyền chọn sai. Mình khuyên một lần, bằng lòng thương thật, rồi để người ta tự quyết. Họ làm theo thì tốt. Họ không làm theo, mình cũng đừng giận, đừng trách. Vì quyết định cuối cùng là của họ, cuộc đời là của họ. Mình khuyên để giúp họ nhìn rõ hơn, không phải để thay họ quyết định. Biết dừng đúng chỗ, đó cũng là một phần của pháp thí.
Cũng đừng quên rằng, lời khuyên của mình có thể sai. Mình khuyên dựa trên kinh nghiệm của mình, hoàn cảnh của mình, thời đại của mình. Người ta sống trong hoàn cảnh khác, thời đại khác, kinh nghiệm khác. Lời khuyên đúng với mình chưa chắc đúng với họ. Vậy nên khi khuyên, hãy khiêm tốn một chút. Hãy nói: "Theo anh thấy thì..." thay vì "Chắc chắn phải làm thế này." Hãy để cho người ta có khoảng trống để suy nghĩ, để chọn lựa. Lời khuyên khiêm tốn dễ được đón nhận hơn lời khuyên chắc nịch. Vì người nghe cảm thấy mình được tôn trọng, không bị áp đặt.
Pháp thí, cho đi lời hay, là món cho càng cho càng đầy. Mình cho người ta một lời khuyên tốt, người ta sống tốt hơn, mình cũng vui. Mình chia sẻ một hiểu biết đúng, người ta bớt khổ hơn, mình cũng nhẹ lòng. Nhưng muốn pháp thí có giá trị thật, mình phải cho đúng lúc, đúng cách, đúng người. Đợi người ta cần rồi hãy nói. Nói bằng lòng thương, bằng sự tôn trọng, bằng sự khiêm tốn. Nói xong rồi thì dừng, để người ta tự quyết. Làm được như vậy, một lời khuyên của mình có thể trở thành món quà quý nhất mà người ta nhận được trong ngày hôm đó.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư