Ông Hoàng giàu lắm. Ông có nhà máy, có xe hơi, có mấy căn nhà cho thuê. Người ta nhìn ông là nghĩ: người này sướng, có gì mà khổ. Nhưng ông Hoàng mất ngủ đã ba năm nay. Đêm nào ông cũng trằn trọc đến hai ba giờ sáng. Ông lo nhà máy làm ăn sa sút. Ông lo con trai lớn ăn chơi, lo con gái út lấy chồng xa. Ông lo mình già đi, lo bệnh tật, lo chết. Có đêm ông ngồi một mình trong căn nhà lớn, nghe tiếng đồng hồ kêu, thấy mình cô đơn đến lạ. Ông có tất cả, trừ giấc ngủ ngon và một người để nói thật lòng.
Người ta thường nghĩ khổ chỉ dành cho người nghèo. Nghèo thì khổ vì thiếu tiền, thiếu ăn, thiếu mặc. Giàu thì sướng, có gì mà khổ. Nghĩ như vậy là chưa hiểu khổ là gì. Khổ không chọn mặt. Khổ không hỏi trong túi mình có bao nhiêu tiền. Người nghèo khổ vì thiếu. Người giàu khổ vì sợ mất. Sợ mất tiền, sợ mất danh, sợ mất người thân, sợ mất chính mình. Nỗi sợ ấy không nhẹ hơn cái đói. Có khi nó còn nặng hơn, vì nó không có hình dạng rõ ràng để mình chống lại.
Sách xưa viết về tinh thần từ bi hỷ xả, khoan dung của đạo Phật. Từ bi là thương, hỷ là vui cùng niềm vui của người khác, xả là buông. Trong bốn đức ấy, có một đức ít người làm được với người giàu: hỷ. Vui cùng niềm vui của người khác. Khi người nghèo trúng số, người ta mừng. Khi người giàu làm ăn phát đạt, người ta ghen. Khi người giàu gặp chuyện buồn, người ta hả hê: "Giàu mà còn than, đáng đời." Cái hả hê ấy là một dạng thiếu từ bi. Nó nói rằng khổ của người giàu không đáng được thương. Nhưng khổ nào cũng đáng được thương, vì khổ nào cũng làm người ta đau thật.
Thương người giàu không có nghĩa là bênh người giàu làm sai. Có người giàu lên bằng cách lừa gạt, bóc lột, chèn ép người nghèo. Người như vậy phải chịu trách nhiệm trước pháp luật, trước nhân quả. Thương họ không phải là tha cho việc sai của họ. Thương họ là không hả hê khi họ gặp nạn, không vui khi gia đình họ tan vỡ, không coi nỗi đau của họ là trò cười. Phê phán việc làm sai và hả hê trước nỗi khổ của người khác là hai việc khác nhau. Người có từ bi phân biệt được hai việc ấy.
Có một chuyện ít ai để ý. Người giàu thường cô đơn hơn người nghèo. Người nghèo còn có hàng xóm chia nhau bát canh. Người giàu ở trong nhà lớn, ít ai dám tới gần. Bạn bè của họ nhiều khi chỉ là đối tác làm ăn. Người thân của họ nhiều khi chỉ chờ chia tài sản. Khi ông Hoàng bệnh, nằm viện một tuần, người vào thăm ông đếm trên đầu ngón tay. Ông nói với vợ: "Hóa ra mình giàu mà ít bạn thế." Bà vợ im lặng. Bà cũng thấy vậy, nhưng bà không nói ra bao giờ.
Từ bi với người giàu là nhìn thấy sự cô đơn ấy mà không khinh bỉ. Là khi nghe tin một người giàu bị phá sản, đừng nói: "Cho chừa." Hãy nghĩ: gia đình họ đang hoang mang thế nào, con cái họ đang sợ hãi ra sao. Là khi thấy một người giàu mất ngủ, lo âu, đừng nói: "Giàu mà còn than." Hãy hiểu: lo âu không hỏi mình giàu hay nghèo. Là khi người giàu muốn làm việc thiện, đừng nghi ngờ ngay: "Chắc làm màu thôi." Có thể họ làm màu. Nhưng cũng có thể họ thật lòng muốn cho đi. Hãy để việc thiện của họ được làm, rồi hãy xem kết quả.
Cũng đừng quên, người giàu cũng có những nỗi khổ mà người nghèo không có. Họ khổ vì con cái hư hỏng trong nhung lụa. Họ khổ vì không biết ai thương mình thật, ai thương tiền của mình. Họ khổ vì càng có nhiều, càng sợ mất nhiều. Những nỗi khổ ấy nghe có vẻ xa xỉ. Nhưng với người đang khổ, nó thật như cái đói của người nghèo. Đem nỗi khổ của người này ra cân với nỗi khổ của người kia là việc làm vô ích. Khổ là khổ. Ai khổ cũng cần được thương.
Ông Hoàng sau ba năm mất ngủ đã tìm được một cách ngủ ngon hơn. Ông bắt đầu đi làm từ thiện, không ồn ào, không chụp ảnh. Ông đến thăm một mái ấm trẻ mồ côi, ngồi chơi với bọn trẻ, nghe chúng kể chuyện. Ông nói: "Lần đầu tiên trong nhiều năm, tôi ngủ được một giấc dài." Có lẽ vì khi ông thương người khác, ông quên đi nỗi sợ mất của mình. Từ bi làm được điều đó. Nó kéo người ta ra khỏi cái tôi chật hẹp, ra khỏi nỗi lo chỉ quanh quẩn tiền bạc của mình.
Từ bi không chọn mặt người khổ. Người nghèo khổ, thương. Người giàu khổ, cũng thương. Người sang khổ, thương. Người hèn khổ, thương. Ai còn phân biệt khổ nào đáng thương, khổ nào không đáng thương, người đó chưa hiểu từ bi là gì. Sách dạy từ bi vô lượng, thương tất cả chúng sinh. Vô lượng là không đo được, không giới hạn. Thương mà còn chọn mặt, còn phân biệt giàu nghèo, thì cái thương ấy còn có giới hạn. Mà từ bi thì không có giới hạn.
Ngày mai, nếu nghe tin một người giàu gặp chuyện buồn, đừng vội hả hê. Hãy nghĩ một giây: nếu mình là họ, mình có đau không? Câu trả lời luôn là có. Vậy thì thương họ đi. Không cần làm gì to tát. Chỉ cần đừng thêm một lời cay độc vào nỗi đau của họ. Từ bi bắt đầu từ đó, từ việc không vui trước nỗi khổ của người khác, dù người đó giàu hay nghèo.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư