Có một người mà ta thường đối xử tệ nhất. Không phải người lạ. Không phải kẻ thù. Mà là chính mình. Khi người khác sai, ta tha thứ dễ dàng. Khi mình sai, ta tự trách mãi không thôi. Khi người khác yếu, ta an ủi. Khi mình yếu, ta mắng mình là vô dụng. Ta thương cả thiên hạ, chỉ quên thương chính mình.
Tôi quen một chị, làm việc gì cũng giỏi, nhưng lúc nào cũng thấy mình chưa đủ tốt. Con ốm, chị tự trách mình chăm con không kỹ. Việc ở công ty trục trặc, chị tự trách mình không đủ năng lực. Chồng buồn, chị tự trách mình không biết quan tâm. Chị nói: Tôi biết mình phải thương mình, nhưng tôi không làm được. Cứ có chuyện gì không hay, tôi lại nghĩ là lỗi của tôi.
Nhiều người như chị. Họ sống tử tế với cả thế giới, nhưng khắt khe với chính mình. Họ cho rằng tự trách là cách để tiến bộ. Nhưng tự trách không làm mình tiến bộ. Tự trách chỉ làm mình mệt mỏi. Mệt mỏi rồi thì không còn sức mà làm việc gì cho tốt nữa. Thành một vòng luẩn quẩn. Càng trách, càng yếu. Càng yếu, càng trách.
Kinh Từ Bi dạy: Như mẹ hiền thương yêu con một, dám hy sinh bảo vệ cho con. Với muôn loài ân cần không khác. Câu này thường được hiểu là thương người khác như mẹ thương con. Nhưng ít ai nghĩ: Mình cũng là một chúng sinh. Mình cũng nằm trong muôn loài ấy. Thương muôn loài, mà không thương mình, thì lời dạy ấy chưa trọn vẹn. Mẹ thương con, không phải vì con hoàn hảo. Mẹ thương vì con là con. Mình thương mình, cũng không cần đợi mình hoàn hảo. Thương vì mình là mình.
Từ bi với chính mình bắt đầu từ một việc nhỏ: nói với mình bằng giọng nhẹ nhàng hơn. Khi mình sai, thay vì nói: Sao mày ngu thế, thì nói: Lần này mình chưa làm tốt, lần sau mình làm lại. Khi mình mệt, thay vì nói: Mày lười quá, thì nói: Mình mệt rồi, mình nghỉ một chút đi. Cùng một sự thật, nhưng giọng nói khác nhau thì kết quả khác nhau. Giọng mắng làm mình co lại. Giọng thương làm mình có sức đứng dậy.
Kinh Pháp Cú có một bài kệ: Chớ chê khinh điều thiện, cho rằng chưa đến mình. Như nước nhỏ từng giọt, rồi bình cũng đầy tràn. Người trí chứa đầy thiện, do chất chứa dần dần. Thương mình cũng vậy. Không cần một lần thương thật lớn. Chỉ cần mỗi ngày thương mình một chút. Hôm nay ăn một bữa ngon. Ngày mai ngủ sớm một tiếng. Hôm sau nữa, cho phép mình nghỉ ngơi mà không thấy tội lỗi. Mỗi việc nhỏ ấy là một giọt nước. Lâu ngày, bình sẽ đầy.
Có người sợ rằng thương mình là ích kỷ. Không phải. Ích kỷ là chỉ nghĩ đến mình, mặc kệ người khác. Thương mình là chăm sóc mình để còn sức mà thương người khác. Một người kiệt sức thì thương ai được? Một cái bình rỗng thì rót cho ai được? Muốn cho đi, trước hết phải có. Muốn thương người, trước hết phải còn sức mà thương. Thương mình không phải là lấy đi của người khác. Thương mình là giữ cho mình còn nguyên vẹn, để còn đi được đường dài.
Cũng có người nghĩ rằng mình không xứng đáng được thương. Vì mình đã sai quá nhiều. Vì mình đã làm khổ người khác. Vì mình đã bỏ lỡ quá nhiều cơ hội. Nhưng từ bi không phải là phần thưởng cho người tốt. Từ bi là liều thuốc cho người đang đau. Người đang đau thì cần thuốc, chứ không cần ai phán xét. Mình đã sai thì sao? Sai rồi, sửa. Làm khổ người khác rồi, xin lỗi, bù đắp. Bỏ lỡ rồi, làm lại. Không ai bắt mình phải hoàn hảo mới được thương. Thương mình ngay cả khi mình chưa hoàn hảo, đó mới là từ bi thật sự.
Một bài tập nhỏ cho mỗi tối. Trước khi ngủ, ngồi yên một phút, đặt tay lên ngực, và nói với mình một câu: Hôm nay mình đã cố gắng rồi. Dù hôm nay có chuyện gì xảy ra, dù mình có làm sai điều gì, thì mình cũng đã cố gắng. Nói câu ấy mỗi tối, nghe thì đơn giản, mà làm được thì lòng nhẹ hẳn. Vì cuối cùng, người ở bên mình lâu nhất, không phải ai khác, mà là chính mình. Người ấy xứng đáng được nghe một câu thương, mỗi ngày.
Đừng tự trách khi mình yếu. Yếu không phải là lỗi. Yếu là một phần của làm người. Ai cũng có lúc yếu. Người mạnh không phải là người không bao giờ yếu. Người mạnh là người biết mình đang yếu, và chịu thương mình trong lúc yếu ấy. Thương mình lúc yếu, để mai này mình mạnh lại. Thương mình lúc sai, để mai này mình làm đúng. Đó là từ bi. Bắt đầu từ chính mình, rồi mới lan ra muôn loài.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư