Có một khoảnh khắc mà nhiều người trong chúng ta đều sợ: đứng bên giường một người thân đang hấp hối, mà không biết phải làm gì.
Bà nằm đó, thở yếu dần. Con cháu đứng quanh, người thì khóc, người thì cuống lên gọi bác sĩ, người thì lặng im không nói được câu nào. Ai cũng thương. Nhưng thương rồi làm gì? Nói gì bây giờ? Có nên kể chuyện vui cho bà nghe không? Có nên khóc trước mặt bà không? Có nên niệm Phật không, niệm to hay niệm thầm? Nhiều người lúng túng, rồi sau này ân hận mãi: lúc ấy mình đã không làm gì cả, chỉ đứng nhìn.
Thật ra, ở bên một người sắp đi, không cần phải làm gì to tát. Chỉ cần có mặt. Có mặt một cách yên lặng và ấm áp. Đó đã là một món quà lớn.
Trong kinh Tăng Nhất A Hàm có kể lại một chuyện như thế này. Ngày xưa, có một vị tỳ kheo bị bệnh, nằm một mình, không ai chăm sóc. Đức Phật đến thăm, tự tay lau rửa cho vị ấy, rồi dạy các đệ tử: từ nay phải chăm sóc lẫn nhau. Ngài nói một câu rất rõ: ngoài việc này ra, Ta không thấy nơi nào mà sự bố thí có phước hơn chăm sóc người bệnh. Chăm sóc người bệnh cũng như chăm sóc Ta không khác vậy.
Nghe câu này, chúng ta hiểu ra một điều. Bố thí không chỉ là cho tiền, cho gạo. Ngồi bên một người bệnh, lau mặt cho họ, đút cho họ một muỗng nước, nắm tay họ lúc họ sợ hãi — đó cũng là bố thí. Mà là thứ bố thí có phước lớn nhất. Vì lúc ấy, người ta cần mình nhất.
Vậy khi người thân hấp hối, mình nên làm gì? Trước hết, hãy bình tĩnh. Người sắp đi rất nhạy cảm với không khí xung quanh. Nếu cả nhà khóc lóc ầm ĩ, cãi nhau, cuống cuồng, người bệnh sẽ thêm hoảng sợ, thêm níu kéo, khó mà ra đi nhẹ nhàng. Mình thương thì mình giữ lòng yên. Yên không có nghĩa là lạnh lùng. Yên là để người kia cảm thấy an toàn.
Thứ hai, hãy nói những lời nhẹ nhàng. Không cần nói nhiều. Chỉ cần nói: con ở đây với mẹ. Mẹ cứ yên tâm. Mọi việc ở nhà đã có chúng con lo. Những câu như vậy giúp người sắp đi buông được nỗi lo. Nhiều người lúc cuối đời không sợ chết bằng sợ con cháu khổ, sợ nhà cửa chưa xong, sợ còn nợ ai điều gì. Một câu nói yên lòng của người thân có thể gỡ được nút thắt đó.
Thứ ba, nếu người bệnh là Phật tử, hoặc gia đình theo đạo Phật, có thể niệm Phật nhẹ nhàng bên tai họ. Không cần niệm to, không cần niệm gấp. Chỉ cần đều, chậm, rõ từng tiếng. Tiếng niệm Phật lúc ấy giống như một bàn tay dẫn đường trong bóng tối. Người sắp đi nghe được âm thanh quen thuộc, tâm sẽ hướng về điều lành.
Thứ tư, đừng hứa những điều mình không chắc. Đừng nói: mẹ sẽ khỏi thôi, mẹ đừng lo. Những lời như vậy nghe thì an ủi, nhưng người bệnh biết thân mình ra sao. Hứa hão chỉ làm họ thêm hoang mang. Thà nói thật một cách dịu dàng: dù thế nào, chúng con cũng ở bên mẹ.
Thứ năm, đừng tranh cãi, đừng nhắc chuyện cũ, đừng kể tội ai trước mặt người sắp đi. Giây phút cuối là lúc tâm người ta cần nhất sự thanh thản. Một câu oán trách, một cuộc cãi vã lúc ấy có thể làm tâm họ rối loạn, mang theo nỗi bực dọc mà đi. Thương họ thì cho họ một không gian yên.
Có người sợ rằng mình không đủ can đảm để ở bên lúc người thân trút hơi thở cuối cùng. Sợ nhìn thấy cảnh đó. Điều đó cũng bình thường. Không ai bắt mình phải mạnh mẽ một cách phi thường. Nếu mình thật sự không chịu nổi, có thể đứng ngoài cửa, vẫn hiện diện, vẫn niệm Phật, vẫn gửi tâm mình vào trong. Quan trọng là tấm lòng, không phải là vị trí đứng.
Nhưng nếu mình có thể, hãy nắm tay họ. Bàn tay ấm của người thân là thứ cuối cùng mà người sắp đi còn cảm nhận được. Đôi khi không cần lời nào cả. Chỉ một cái nắm tay cũng đủ nói: con thương mẹ, con ở đây, mẹ không một mình.
Sau khi người thân đã đi, nhiều người ân hận: giá như lúc ấy mình nói thêm một câu, giá như mình về sớm hơn, giá như mình nắm tay lâu hơn. Ân hận như vậy cũng là thương. Nhưng đừng để ân hận biến thành dằn vặt cả đời. Lúc ấy mình đã làm hết sức mình trong hoàn cảnh ấy. Người đi rồi, điều họ cần nhất là tâm mình hướng về họ bằng điều lành, chứ không phải bằng sự tự trách.
Chăm sóc người hấp hối dạy chúng ta một bài học lớn về từ bi. Từ bi không phải là chuyện xa xôi, không phải là việc của chùa chiền hay của người tu. Từ bi là ngồi xuống bên một người đang đau, đang sợ, đang sắp rời khỏi cuộc đời này, và nói bằng sự hiện diện của mình rằng: tôi ở đây với bạn. Không bỏ bạn một mình.
Ai trong đời rồi cũng sẽ có lúc đứng bên giường một người thân hấp hối. Và rồi cũng sẽ có lúc chính mình nằm đó. Lúc ấy, điều mình mong nhất cũng chỉ là có người thân ngồi bên, nắm tay mình, nói một câu nhẹ nhàng. Hôm nay mình làm điều đó cho người khác, cũng là đang gieo hạt giống cho chính mình mai sau.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư