Anh bạn tôi làm ăn thua lỗ. Không phải thua lỗ nhỏ. Anh dồn hết tiền tiết kiệm của gia đình vào một vụ làm ăn, nghe lời người ta hứa hẹn, rồi mất trắng. Căn nhà phải bán. Vợ con phải về ở nhờ nhà ngoại. Đã ba năm rồi, anh vẫn chưa tha thứ cho mình. Mỗi lần gặp nhau, anh lại nói: tại tôi ngu. Tại tôi tham. Tôi làm khổ vợ con tôi. Anh nói như một cái máy. Nói xong, anh im lặng, mắt nhìn xuống đất.
Tôi hiểu cảm giác của anh. Ai làm sai một việc lớn cũng day dứt. Mình tự trách mình ngày này qua ngày khác. Mình nghĩ: giá như hôm đó mình không quyết định như vậy. Giá như mình nghe lời vợ. Giá như mình cẩn thận hơn. Càng nghĩ, càng đau. Càng đau, càng nghĩ. Nó thành một vòng tròn không lối ra. Tự trách mãi, mình tưởng đó là cách chuộc lỗi. Nhưng thật ra, tự trách mãi chỉ làm mình kiệt sức, không còn sức để sửa sai nữa.
Có một điều ít người nói ra: từ bi không chỉ dành cho người khác. Nó còn dành cho chính mình. Khi mình làm sai, mình cũng là một người đang khổ. Mình đau, mình xấu hổ, mình sợ hãi. Nếu lúc đó mình chỉ biết đay nghiến bản thân, thì mình đang làm khổ thêm một người đang khổ. Người đó chính là mình. Từ bi với mình không phải là tha cho mình, bỏ qua lỗi lầm. Mà là dừng việc tự hành hạ mình, để còn sức mà sửa sai.
Trong Kinh Trung A-hàm, Kinh Tư, Đức Phật dạy một điều rất lạ. Ngài nói: người nào vì buông lung mà tạo nghiệp bất thiện, nếu biết siêng tu tập tâm từ, thì những nghiệp ấy không thể lôi kéo, không thể làm ô uế, không còn đi theo nữa. Và Ngài nói: "Ta vốn vì buông lung mà tạo nghiệp bất thiện. Tất cả nghiệp ấy có thể thọ báo trong đời này, chớ không thể đi đến đời sau nữa." Nghĩa là: lỗi lầm đã làm, mình nhận. Nhưng nó không phải là bản án chung thân. Nó có thể dừng lại trong đời này, nếu từ đây mình sống khác đi.
Câu kinh ấy làm tôi nhẹ cả người. Nó không bảo lỗi lầm biến mất. Nó bảo lỗi lầm không nhất thiết phải đi theo mình mãi mãi. Điều kiện là từ đây mình phải sống khác. Phải siêng tu tập tâm từ. Tâm từ là gì? Là lòng thương. Thương người, và thương cả mình. Khi lòng thương lớn lên, nó lấn chỗ của sự tự trách. Tự trách là mình cứ nhìn chằm chằm vào lỗi cũ. Tâm từ là mình nhìn về phía trước, xem mình có thể làm gì tốt hơn từ hôm nay.
Hòa thượng Thích Thanh Từ dạy: "Từ là ban vui, Bi là cứu khổ." Ban vui, cứu khổ cho người. Nhưng người đầu tiên mình có thể cứu khổ, đôi khi chính là mình. Mình đang khổ vì lỗi lầm của mình. Cứu khổ cho mình nghĩa là: nhận lỗi một cách rõ ràng, không đổ thừa. Rồi hỏi: từ đây mình sửa bằng cách nào. Sửa được bao nhiêu thì sửa. Không sửa được hết thì sửa một phần. Mỗi việc sửa là một bước ra khỏi vũng lầy.
Anh bạn tôi, sau ba năm tự trách, cuối cùng đã bắt đầu làm lại. Anh xin đi làm thuê. Tháng nào anh cũng gửi tiền về cho vợ con. Anh không nói nhiều nữa. Anh làm. Tôi hỏi anh: sao giờ anh khác thế. Anh nói: tôi nhận ra cứ tự trách mãi thì vợ con tôi vẫn khổ. Tôi phải sống khác đi thì họ mới đỡ khổ. Anh không tha thứ cho mình bằng lời nói. Anh tha thứ cho mình bằng việc làm. Đó mới là từ bi với mình: không phải tự nhủ "không sao đâu", mà là đứng dậy làm lại.
Nếu bạn đang day dứt vì một lỗi lầm cũ, tôi muốn nói với bạn điều này. Lỗi lầm là thật. Đừng chối. Nhưng bạn không phải là lỗi lầm đó. Bạn là người đã làm sai, và cũng là người có thể làm đúng từ hôm nay. Tự trách mãi không làm lỗi cũ biến mất. Nó chỉ làm bạn mất đi hiện tại. Hiện tại mới là nơi duy nhất bạn có thể sửa sai. Quá khứ đã đóng lại rồi. Tương lai chưa tới. Chỉ có hôm nay là bạn còn làm được điều gì đó.
Đã lỡ làm sai một việc lớn: từ bi với mình là dừng tự trách để sửa sai. Dừng lại không có nghĩa là quên. Mà là thôi đay nghiến mình để dành sức mà làm lại. Nhận lỗi. Sửa được bao nhiêu thì sửa. Sống tử tế từ hôm nay. Đó là cách duy nhất để lỗi cũ không còn đi theo mình nữa. Bạn không thể thay đổi điều đã làm. Nhưng bạn có thể thay đổi điều mình sẽ làm. Và điều đó, bắt đầu ngay hôm nay.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư