Chiều tan tầm, ở ngã tư gần nhà tôi thường có một người đàn ông ngồi xin ăn. Áo quần cũ kỹ, cái nón rách, trước mặt là cái lon nhựa. Có hôm tôi đi qua, trong đầu hiện lên một câu hỏi: người này thật hay giả? Có phải là đường dây chăn dắt không? Cho tiền có khi lại nuôi bọn xấu. Nghĩ thế, tôi đi thẳng. Nhưng đi được một đoạn, lòng tôi lại không yên. Lỡ người ta thật sự đói thì sao? Lỡ người ta không còn cách nào khác thì sao? Tôi không biết. Tôi chỉ biết là mình đã phán xét một người mà mình chưa từng nói với họ một câu nào.
Chúng ta ai cũng từng phán xét người khác như vậy. Thấy một người ăn mặc rách rưới thì nghĩ họ lười biếng. Thấy một người thất bại thì nghĩ họ dở. Thấy một người sa cơ thì nghĩ chắc họ có gì không tốt nên mới ra nông nỗi ấy. Những suy nghĩ ấy đến rất nhanh, gần như tự động. Mình không kịp nhận ra là mình đang kết tội một con người chỉ bằng cái nhìn thoáng qua.
Kinh Pháp Cú có câu: với hận diệt hận thù, đời này không có được. Không hận diệt hận thù, là định luật ngàn thu. Câu kệ ấy nói về hận thù, nhưng gốc của nó cũng là cái nhìn của mình. Khi mình nhìn người khác bằng mắt ghét, bằng mắt nghi ngờ, mình đang gieo một hạt hận trong lòng mình. Hạt ấy không hại ai trước hết, nó hại chính mình. Nó làm lòng mình nặng, làm mắt mình tối. Lâu dần, mình nhìn ai cũng thấy có vấn đề. Mình không còn thấy được cái tốt ở người khác nữa.
Sách Tâm Từ dạy, người có tâm từ cầu mong cho tất cả chúng sinh không oan trái lẫn nhau, không khổ thân, không khổ tâm, giữ gìn thân tâm thường được an lạc. Cầu mong ấy dành cho tất cả, không trừ một ai. Kể cả người mình chưa hiểu. Kể cả người mình từng nghi ngờ. Tâm từ không chọn mặt. Nó giống như nắng, rải xuống ai cũng được hưởng, không phân biệt người tốt hay người xấu. Mình không làm được như nắng, nhưng mình có thể học cách không vội kết tội.
Không phán xét không có nghĩa là nhắm mắt làm ngơ. Nhìn người bằng mắt thương không có nghĩa là ai xin gì cũng cho, ai nói gì cũng tin. Mình vẫn cần tỉnh táo. Vẫn cần biết có những kẻ lợi dụng lòng tốt của người khác. Nhưng tỉnh táo khác với phán xét. Tỉnh táo là mình nhìn rõ, mình cân nhắc, mình chọn cách giúp cho đúng. Phán xét là mình chưa biết gì đã kết luận. Mình cho rằng người ta thế này thế kia, rồi mình đối xử với họ theo cái kết luận ấy. Tỉnh táo giữ được lòng mình sáng. Phán xét làm lòng mình tối đi.
Có một cách nhìn khác. Thay vì hỏi người này có đáng thương hay không, mình có thể hỏi mình có thể làm gì. Một ổ bánh mì, một chai nước, một câu hỏi thăm, những thứ ấy nhỏ lắm. Nhưng nó không cần mình phải biết hết câu chuyện của người ta mới làm được. Mình không cần làm quan tòa trước khi làm người tốt. Mình chỉ cần làm điều nhỏ trong khả năng của mình, với lòng không khinh khi.
Tôi nhớ có lần đọc được câu chuyện về một người đàn ông vô gia cư. Người ta hỏi ông cần gì nhất. Ông nói, ông cần có người nhìn ông như một con người. Không phải nhìn với ánh mắt thương hại. Không phải nhìn với ánh mắt nghi ngờ. Chỉ cần nhìn như một con người. Câu nói ấy làm tôi nghĩ mãi. Hóa ra, điều người sa cơ cần nhất đôi khi không phải là tiền. Đó là được nhìn nhận. Được đối xử như một con người, chứ không phải như một vấn đề.
Mỗi người đều có một câu chuyện mà mình không biết. Người đàn ông ở ngã tư có thể từng có một gia đình, một công việc, rồi một biến cố nào đó lấy đi tất cả. Người phụ nữ bán vé số dạo có thể đang nuôi một đứa con bệnh. Mình không biết. Và vì không biết, mình không có quyền kết tội. Điều duy nhất mình có quyền làm là chọn cách mình nhìn họ. Nhìn bằng mắt ghét hay nhìn bằng mắt thương, đó là quyền của mình.
Từ bi bắt đầu từ cái nhìn. Trước khi cho tiền, cho cơm, cho lời khuyên, mình cho người ta một cái nhìn không phán xét. Cái nhìn ấy không tốn gì cả. Nhưng với người đang sa cơ, nó có thể là thứ duy nhất còn giữ họ đứng thẳng. Và với chính mình, nó giữ cho lòng mình còn sáng, còn mềm, còn là lòng của một con người.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư