Có một người đồng nghiệp nói xấu mình sau lưng. Mình biết. Mình tức. Mình nghĩ: phải trả lại cho họ một vố, cho họ biết tay.
Rồi mình trả lại. Họ lại trả lại nữa. Cứ thế, hai bên qua lại, chuyện nhỏ thành chuyện lớn, chuyện lớn thành thù oán. Đến lúc nhìn lại, chẳng ai còn nhớ chuyện bắt đầu từ đâu, chỉ biết là ghét nhau.
Đó là vòng oán. Nó quay như cái cối xay, cứ quay mãi, ai bước vào cũng bị nghiền. Mà người bước vào đầu tiên thường là người bị đau trước.
Người xưa có câu: lấy oán báo oán, oán oán chập chồng. Lấy đức báo oán, oán ấy tiêu tan. Câu ấy được ghi trong một cuốn sách của cụ Nguyễn Duy Cần, dẫn lời của Đức Phật. Nghĩa là: lấy oán mà trả oán thì oán chỉ chồng thêm oán. Lấy đức mà trả oán thì oán mới tiêu tan.
Nghe thì dễ, làm thì khó. Vì khi bị người ta làm đau, cái muốn đầu tiên của mình là làm đau lại. Đó là bản năng. Ai cũng vậy. Nhưng bản năng không phải lúc nào cũng đúng. Bản năng bảo mình trả đũa, nhưng trả đũa xong, mình có yên không? Thường là không. Mình vẫn tức, vẫn nghĩ, vẫn chờ xem họ có trả lại nữa không. Lòng mình không yên được.
Lấy đức báo oán không có nghĩa là mình chịu thua, chịu nhục, để người ta muốn làm gì thì làm. Không phải vậy. Lấy đức báo oán có nghĩa là mình không châm thêm lửa vào đám cháy. Mình dừng lại. Mình không làm điều mà mình biết là sai, chỉ vì người ta đã làm sai với mình.
Trong cùng cuốn sách ấy, có một lời khuyên rất hay: khi gặp kẻ xử với mình một cách ngang ngược, thì nên coi như mình đi trong bụi rậm, vướng phải gai. Chỉ nên thong thả đứng lại, gỡ dần ra mà thôi. Gai góc kia có biết gì mà đáng giận?
Nghe câu ấy, mình thấy nhẹ hẳn. Người làm mình đau, nhiều khi cũng như cái gai trong bụi rậm. Họ không hẳn là người xấu, họ chỉ là người đang vướng vào cái gai của chính họ: cái gai của tham, của sân, của si, của khổ. Mình giận cái gai thì cũng vô ích. Việc của mình là gỡ gai ra khỏi mình, rồi đi tiếp.
Trong đời thường, lấy đức báo oán có thể là những việc rất nhỏ. Đồng nghiệp nói xấu mình, mình không nói xấu lại. Mình cứ làm tốt việc của mình. Lâu dần, người ta tự thấy. Hàng xóm gây sự với mình, mình không gây lại. Mình giữ khoảng cách, nhưng gặp nhau vẫn chào một tiếng. Lâu dần, họ cũng ngại gây nữa.
Có người nói: làm vậy thì thiệt. Người ta ăn hiếp mình thì sao? Đúng là có những lúc mình phải bảo vệ mình. Bảo vệ mình khác với trả thù. Bảo vệ mình là nói rõ ranh giới: việc này tôi không đồng ý, việc kia tôi không chấp nhận. Nói rõ ràng, bình tĩnh, rồi thôi. Trả thù là muốn người ta phải đau như mình đã đau. Hai việc ấy khác nhau.
Lấy đức báo oán cũng không có nghĩa là mình phải thương người đã làm mình đau ngay lập tức. Thương ngay thì khó lắm. Chỉ cần mình không ghét thêm, không nuôi hận thêm, là đã tốt rồi. Hận là thứ mình nuôi trong lòng, mà người khổ đầu tiên là mình. Người ta có khi đã quên chuyện ấy từ lâu, mà mình vẫn ôm hận, vẫn mất ngủ, vẫn tức. Vậy thì ai thiệt?
Có một cách nghĩ khác: người làm mình đau, nhiều khi đang đau hơn mình. Người hay nói xấu người khác, thường là người không yên trong lòng. Người hay gây sự, thường là người đang có chuyện khổ. Hiểu được vậy, mình không thương họ ngay được, nhưng mình bớt ghét họ. Bớt ghét là đã bớt khổ cho mình rồi.
Dừng vòng oán không phải là việc của một ngày. Nó là việc của mỗi ngày. Mỗi lần bị làm đau, mình lại có một cơ hội để chọn: trả lại, hay dừng lại. Chọn dừng lại một lần, lòng mình nhẹ một lần. Chọn dừng lại nhiều lần, lòng mình quen với sự yên.
Cuối cùng, lấy đức báo oán không phải là món quà mình tặng cho người đã làm mình đau. Đó là món quà mình tặng cho chính mình. Mình không còn phải mang theo oán hận đi khắp nơi. Mình được yên. Mà yên là thứ quý nhất, tiền không mua được.
Hôm nay, nếu trong lòng mình còn một mối oán nào đó, hãy thử nghĩ: mình có thật sự cần mang nó theo nữa không? Nếu không, thì đặt nó xuống. Đặt xuống không phải là quên, mà là không để nó làm chủ mình nữa. Từ hôm nay, mình đi nhẹ hơn.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư