Anh Quân năm nay bốn mươi tuổi. Hôm nọ, anh dọn tủ cũ, tìm thấy một cuốn nhật ký viết hồi hai mươi tuổi. Anh mở ra đọc, và bật cười. Trong nhật ký, anh viết: "Tôi là người ghét ồn ào. Tôi sẽ không bao giờ sống ở thành phố. Tôi thích yên tĩnh, thích đọc sách, thích một mình." Bây giờ, anh đang sống giữa lòng thành phố, làm việc trong một văn phòng ồn ào, ngày nào cũng gặp hàng chục người. Anh nghĩ: người viết những dòng này là ai vậy? Sao giống mình mà cũng không giống mình?
Không chỉ sở thích thay đổi. Tính tình của anh cũng thay đổi. Hồi trẻ, anh nóng tính, ai nói trái ý là anh cãi tới cùng. Bây giờ, anh điềm tĩnh hơn nhiều. Nghe người ta nói trái ý, anh chỉ cười, không tranh luận nữa. Hồi trẻ, anh tin rằng tiền là quan trọng nhất. Bây giờ, anh tin rằng sức khỏe và gia đình mới là quan trọng nhất. Hồi trẻ, anh chắc chắn mình sẽ không bao giờ tha thứ cho người đã phản bội mình. Bây giờ, anh đã tha thứ, và thậm chí không còn nhớ rõ chuyện đó nữa.
Người ta thường nghĩ rằng mình là một người cố định. Tôi là người như thế này, tôi thích cái này, tôi ghét cái kia, tôi sẽ không bao giờ thay đổi. Nhưng thật ra, cái "tôi" đó thay đổi từng ngày, mà ta không để ý. Thân thể thay đổi, suy nghĩ thay đổi, cảm xúc thay đổi, ký ức cũng thay đổi. Người của mười năm trước và người của hôm nay, có thể nói là hai người khác nhau, chỉ chung một cái tên.
Trong Kinh Trung A-hàm, bài Kinh Thuyết Vô Thường, Đức Phật dạy rằng: sắc là vô thường, thọ là vô thường, tưởng là vô thường, hành là vô thường, thức là vô thường. Sắc là thân thể. Thọ là cảm giác. Tưởng là suy nghĩ, nhận thức. Hành là những thói quen, những phản ứng trong tâm. Thức là sự nhận biết. Nói bằng lời thường thì là thế này: không có bộ phận nào trong con người ta là cố định cả. Thân đổi, cảm giác đổi, suy nghĩ đổi, thói quen đổi, nhận biết cũng đổi. Vậy thì cái "tôi" cố định ở đâu? Không có ở đâu cả. Cái "tôi" chỉ là một dòng chảy, giống như dòng sông, nước cũ đi, nước mới đến.
Hiểu được điều này, ta sẽ nhẹ nhõm hơn rất nhiều. Thứ nhất, ta không còn bị giam trong hình ảnh cũ của chính mình. Nhiều người cứ nói: "Tính tôi là vậy rồi, không đổi được đâu." Họ nói vậy, rồi họ tin vậy, rồi họ sống đúng như vậy. Nhưng thật ra, tính tình cũng vô thường. Người nóng tính có thể trở nên điềm tĩnh. Người nhút nhát có thể trở nên mạnh dạn. Chỉ cần có duyên, có hoàn cảnh, có sự thực tập, thì tính tình sẽ đổi. Nói "tính tôi là vậy" chỉ là một cái cớ để không phải thay đổi.
Thứ hai, ta sẽ dễ tha thứ cho người khác hơn. Hồi xưa, có người làm ta đau. Ta giận họ, ta ghi nhớ, ta nói: "Người đó là người xấu, mãi mãi là người xấu." Nhưng người đó cũng đổi thay như ta. Có thể mười năm sau, họ đã khác rồi. Họ đã hối hận, đã sửa đổi, đã trở thành một người tốt hơn. Nếu ta cứ giữ hình ảnh cũ của họ, ta sẽ không bao giờ thấy được con người mới của họ. Ta tha thứ không phải vì họ xứng đáng, mà vì ta hiểu rằng con người không phải là một tảng đá cố định. Ai cũng có thể đổi thay.
Thứ ba, ta sẽ bớt sợ hãi khi mình thay đổi. Nhiều người sợ già, sợ mình không còn như xưa. Nhưng già cũng là một sự đổi thay tự nhiên. Tóc bạc, da nhăn, sức yếu, đó là thân thể đang đổi. Buồn vì nó cũng vô ích. Thay vào đó, hãy nhìn xem mình đã đổi thay theo hướng nào. Có thể thân yếu đi, nhưng tâm lại vững hơn. Có thể trí nhớ kém đi, nhưng sự hiểu biết lại sâu hơn. Mỗi giai đoạn của đời đều có cái được và cái mất. Không có giai đoạn nào là hoàn hảo, cũng không có giai đoạn nào là vô ích.
Anh Quân gấp cuốn nhật ký lại, cất vào tủ. Anh không vứt nó đi, vì đó là một phần của mình. Nhưng anh cũng không còn là người trong cuốn nhật ký đó nữa. Và điều đó không sao cả. Anh mỉm cười, nghĩ: mười năm nữa, mình sẽ lại khác nữa. Không biết lúc đó mình sẽ là người như thế nào. Nhưng chắc chắn, mình sẽ vẫn là mình, một cái mình luôn đổi thay.
Cái tôi cũng đổi thay. Hiểu được điều đó, ta sẽ sống nhẹ nhàng hơn. Không cố giữ mình phải mãi như xưa. Không bắt người khác phải mãi như xưa. Cứ để dòng chảy chảy. Nước cũ đi, nước mới đến. Và ta, trong dòng chảy đó, vẫn đang sống, đang lớn, đang học, đang đổi thay từng ngày.
🎧 Nghe bài này trong thư viện Giảng Sư